Mapa ptaka, czyli nazwy części ciała

Po co uczyć się nazw

W B1 · Metoda rozpoznajesz ptaki po sylwetce i locie. Ale kiedy sylwetka nie wystarcza, przewodnik mówi o szczegółach: „u młodego pokrywy duże z jasnymi końcami”, „pokrywy podogonowe białe, puszyste”. Bez topografii te zdania są szumem. Z nią każde z nich wskazuje konkretne miejsce na ptaku, w które trzeba spojrzeć.

Nazwy przydają się też we własnych notatkach. Zapisz „biały pas na kuprze”, a za rok będziesz wiedzieć, że chodzi o miejsce nad ogonem, nie na grzbiecie, i że u błotniaka zbożowego to w rzeczywistości pokrywy nadogonowe.

Model: jastrząb przed lądowaniem

Model poniżej ma proporcje i barwy dorosłego jastrzębia: łupkowoszary wierzch, białą, gęsto prążkowaną pierś, białą brew i pomarańczowe oko. Skrzydła są rozłożone, a nogi wysunięte do przodu, jak u ptaka, który za chwilę wyląduje. Dzięki temu widać naraz skrzydło od góry i od dołu, ogon i całe nogi. Wskaż dowolną część na modelu albo wybierz ją z listy.

Głowa i dziób

Na głowie przewodniki rozróżniają kilka pól, które łatwo zapamiętać od przodu do tyłu:

• czoło nad nasadą dzioba, ciemię na wierzchu głowy i potylica z tyłu, przechodząca w kark;
• brew nad okiem: u dorosłego jastrzębia biała, wyraźna, a pod nią kostny daszek, który ocienia oko;
• kantarek między okiem a dziobem, u ptaków drapieżnych porośnięty sztywnymi, szczecinkowatymi piórami;
• policzek i pokrywy uszne za okiem i pod nim; ucho ptaka nie ma małżowiny, kryje się pod tymi piórami;
• podbródek i gardło pod dziobem.

Dziób ptaka drapieżnego ma trzy części, które warto umieć nazwać. U nasady górnej części leży woskówka: miękka, nieuzbrojona w róg skóra, w której są nozdrza. Mają ją ptaki drapieżne, sowy, papugi i gołębie; u jastrzębia jest żółta, u wielu orłów też. Dalej jest górna część dzioba zakończona hakiem, a pod nią krótsza dolna część dzioba (żuchwa). Sokoły mają za hakiem dodatkowy ostry występ, „ząb”; o nim i o tym, jak sokół zabija dziobem, jest w A2 · Szpony, stopy i dziób.

Tułów

Wierzch tułowia dzieli się od szyi do ogona na kark, płaszcz (górną część grzbietu), grzbiet i kuper. U jastrzębia wszystkie są tak samo łupkowoszare, ale u wielu ptaków różnią się barwą, i wtedy nazwa pola staje się cechą gatunku.

Spód dzieli się na pierś, brzuch i boki, a pod ogonem na pokrywy podogonowe. Nad ogonem leżą pokrywy nadogonowe: krótkie pióra, które kryją nasady sterówek. To one tworzą „biały kuper” błotniaka zbożowego i łąkowego; prawdziwy kuper leży przed nimi.

Skrzydło

Skrzydło od góry to kilka rzędów piór ułożonych jak dachówki, od przedniej krawędzi do tylnej:

1. pokrywy małe na przedniej krawędzi, nad fałdem skóry rozpiętym między barkiem a nadgarstkiem;
2. pokrywy średnie i pokrywy duże, kolejne rzędy coraz dłuższych piór;
3. lotki: duże pióra tylnej krawędzi. Lotki I-rzędowe rosną z „dłoni”, czyli zewnętrznej części skrzydła, lotki II-rzędowe z przedramienia, a lotki III-rzędowe najbliżej tułowia, przy łokciu.

Nad nasadami lotek I-rzędowych leżą pokrywy lotek I-rzędowych, a na przedniej krawędzi, przy nadgarstku, skrzydełko: trzy, cztery małe pióra, które ptak unosi przy wolnym locie. Nad nasadą skrzydła, na grzbiecie, leżą barkówki. Który rząd rośnie z której kości, pokazuje model w lekcji 2.

Od spodu skrzydło ma swoje pokrywy, pokrywy podskrzydłowe. U myszołowa ich ciemna plama przy zgięciu skrzydła to „plama nadgarstkowa”, jedna z najważniejszych cech w terenie. Spód skrzydła krogulca na zdjęciu obok pokazuje coś innego: lotki i pokrywy w gęstych, poprzecznych prążkach.

Ogon i nogi

Sterówki, czyli pióra ogona, liczy się od środka na zewnątrz: para środkowa to sterówki pierwsze, zewnętrzne to szóste. U ptaków drapieżnych jest ich zwykle dwanaście.

Noga ptaka drapieżnego ma na zewnątrz cztery części do nazwania:

• portki: długie pióra na goleni, wyglądające jak spodnie;
• skok: widoczna, „cienka noga”, pokryta łuskami; u jastrzębia naga i żółta, u orła przedniego i myszołowa włochatego opierzona aż do palców;
• palce: trzy do przodu i jeden do tyłu;
• szpony: rogowe pochwy na końcach palców.

To, co wygląda na kolano zgięte do tyłu, nie jest kolanem. Wyjaśnia to lekcja 3.

Jastrząb — Accipiter gentilis

Model w tej lekcji to jastrząb Accipiter gentilis (ang. Northern Goshawk): duży, krępy ptak lasu, samica wielkości myszołowa. Porównaj model z jego zdjęciami: brew, prążkowaną pierś, białe, puszyste pokrywy podogonowe, które samiec stroszy w toku, i krótkie, szerokie skrzydła z długim ogonem. Kiedy ptak siedzi, długie lotki III-rzędowe i barkówki zakrywają złożone skrzydło, a z lotek I-rzędowych widać tylko końce.

Ćwiczenie: opisz ptaka słowami

Wybierz jedno zdjęcie z atlasu i opisz ptaka w pięciu zdaniach, używając tylko nazw z tej lekcji: głowa, wierzch, spód, skrzydło, ogon i nogi. Potem przeczytaj opis gatunku w przewodniku i sprawdź, czy przewodnik patrzy na te same pola co ty.

Źródła

• L. Svensson, K. Mullarney, D. Zetterström, Przewodnik Collinsa. Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, wyd. polskie: Multico; rysunki topografii na początku przewodnika
• N. S. Proctor, P. J. Lynch, Manual of Ornithology: Avian Structure and Function, Yale University Press 1993: rozdziały o topografii i upierzeniu
• I. J. Lovette, J. W. Fitzpatrick (red.), Handbook of Bird Biology, Cornell Lab of Ornithology, 3. wyd. 2016

Mini-quiz

1. Jak nazywa się pole między okiem a nasadą dzioba?
2. Gdzie leży płaszcz, a gdzie kuper?
3. Z której części skrzydła rosną lotki I-rzędowe, a z której lotki II-rzędowe?
4. Co tworzy „biały kuper” błotniaka zbożowego?
5. Czym różni się skok jastrzębia od skoku orła przedniego?

Odpowiedzi

1. Kantarek.
2. Płaszcz to górna część grzbietu, tuż za karkiem; kuper to dolna część grzbietu, tuż przed ogonem.
3. Lotki I-rzędowe rosną z „dłoni” (zewnętrznej części skrzydła), lotki II-rzędowe z przedramienia.
4. Głównie białe pokrywy nadogonowe, które leżą za kuprem, nad nasadą ogona.
5. Skok jastrzębia jest nagi i żółty, a skok orła przedniego opierzony aż do palców.