Zawisanie: stać w miejscu w powietrzu

Pustułka — Falco tinnunculus

Pustułka Falco tinnunculus (ang. Common Kestrel) to mistrzyni zawisania wśród naszych ptaków drapieżnych. Poluje głównie na norniki na łąkach, polach i poboczach, a zawisając kilkanaście, kilkadziesiąt metrów nad ziemią, patrzy w dół i czeka, aż coś się poruszy. Gdy wypatrzy zdobycz, opada stopniowo, czasem w kilku etapach, i na końcu rzuca się w trawę szponami naprzód.

Zawisanie pod wiatr

Prawdziwe zawisanie w bezwietrzną pogodę, takie jak u kolibra, jest dla ptaka wielkości pustułki bardzo kosztowne: skrzydła muszą wytworzyć całą siłę nośną same, bez ruchu powietrza. Dlatego pustułka zawisa przeważnie pod wiatr. Leci do przodu z dokładnie taką prędkością, z jaką wiatr ją cofa, więc względem ziemi stoi w miejscu, a jej skrzydła pracują jak w zwykłym, powolnym locie.

Przy silniejszym wietrze pustułka może prawie nie machać: trzyma skrzydła rozłożone i tylko lekko je przestawia, jak latawiec na sznurku. Najchętniej robi to nad zboczami, wałami i nasypami, gdzie wiatr dodatkowo podnosi się w górę.

Głowa jak na statywie

Najciekawsze w zawisaniu jest to, czego nie widać na pierwszy rzut oka: głowa pustułki prawie się nie rusza, nawet gdy ciało kołysze się w porywach wiatru. Szyja ptaka, długa i bardzo ruchoma (pamiętasz z A9 kilkanaście kręgów w kształcie litery S), działa jak amortyzator: ciało unosi się i opada, a głowa zostaje w miejscu.

Dzięki temu obraz na siatkówce jest nieruchomy, a drobny ruch nornika w trawie, kilkanaście metrów niżej, od razu rzuca się w oczy. To ta sama sztuczka, którą stosuje kura, poruszając głową tam i z powrotem podczas chodzenia, i operator kamery na stabilizatorze.

Kto jeszcze zawisa

Zawisanie nie jest wyłączną specjalnością pustułki. W atlasie kursu zawisają też:

• pustułeczka, mniejsza krewna pustułki z południa Europy, polująca głównie na duże owady;
• kaniuk, który zawisa ze zwisającymi nogami, o czym jest lekcja 1;
• myszołów włochaty, zimowy gość z północy, który nad otwartymi polami zawisa częściej niż zwykły myszołów;
• kurhannik z południa Europy i Azji;
• gadożer, który zawisa nad zboczem, wypatrując węży, wysoko i na szeroko rozłożonych skrzydłach, jak ogromna pustułka;
• rybołów, który przed nurkowaniem po rybę na chwilę zawisa nad wodą.

Czasem zawisa też zwykły myszołów, zwłaszcza w wietrzny dzień nad zboczem. Zawisający duży ptak nie jest więc od razu myszołowem włochatym; patrz na ogon (u włochatego biały z ciemnym pasem na końcu) i na ciemny brzuch.

Popatrz na trzech zawisających ptaków obok siebie i porównaj, jak trzymają skrzydła i ogon:

Źródła

• J. J. Videler, D. Weihs, S. Daan, „Intermittent gliding in the hunting flight of the kestrel, Falco tinnunculus L.”, Journal of Experimental Biology 102 (1983)
• A. Rijnsdorp, S. Daan, C. Dijkstra, „Hunting in the kestrel, Falco tinnunculus, and the adaptive significance of daily habits”, Oecologia 50 (1981)
• A3 · Strategie łowieckie w tym kursie

Mini-quiz

1. Dlaczego pustułka zawisa najczęściej pod wiatr?
2. Co robi szyja pustułki w czasie zawisania i po co?
3. Co według badań holenderskich daje pustułce zawisanie, a co kosztuje?
4. Wymień trzy inne gatunki z atlasu, które zawisają.

Odpowiedzi

1. Bo leci do przodu tak szybko, jak wiatr ją cofa, więc stoi w miejscu względem ziemi, a skrzydła pracują jak w zwykłym, powolnym locie; zawisanie bez wiatru jest dużo bardziej kosztowne.
2. Działa jak amortyzator: ciało się kołysze, a głowa zostaje nieruchoma, więc obraz na siatkówce się nie trzęsie i ruch zdobyczy od razu widać.
3. Więcej złapanych norników na godzinę, ale dużo większy wydatek energii niż czatowanie z zasiadki.
4. Np. pustułeczka, kaniuk, myszołów włochaty, kurhannik, gadożer, rybołów.