Jeden ptak zamiast linijki
W terenie: wielkość ma sens tylko w porównaniu z innym ptakiem. Nie mów „mały biegus”, tylko „mniejszy od biegusa zmiennego, który stoi obok”.
Na kartce Cornella do kursu siewkowców stoi zdanie, które warto zapamiętać: wielkość liczy się tylko w porównaniu z innym ptakiem. W Ameryce Północnej miarą jest tam pospolita sieweczka krzykliwa Charadrius vociferus (ang. Killdeer), która stoi pośrodku skali: „małe siewkowce” są od niej mniejsze, „duże” większe.
W Europie tę rolę gra biegus zmienny. W filmie BTO o piaskowcu i biegusie krzywodziobym pada rada, żeby najpierw przyzwyczaić się do budowy, upierzenia i zwyczajów biegusa zmiennego, bo to idealny punkt odniesienia do rozdzielania gatunków, które na pierwszy rzut oka wyglądają podobnie. Ma to sens z trzech powodów:
- jest wszędzie: u ujścia Redy, gdzie od lat 80. łapie i liczy siewkowce grupa KULING, był w latach 1996–2001 drugim najliczniejszym siewkowcem, po czajce Vanellus vanellus (ang. Northern Lapwing); jest na liście Marismas del Barbate, a ptaki z zachodniej Europy zimują na wybrzeżach Europy i północno-zachodniej Afryki;
- stoi w środku: jest wielkości szpaka, choć krępszy i z dłuższym dziobem, więc mniejsze biegusy i sieweczki są „mniejsze od niego”, a większość brodźców „większa”;
- prawie zawsze ktoś stoi obok: w stadzie biegusów zmiennych żerują biegusy malutkie, krzywodzioby, piaskowce, sieweczki, i właśnie z nim je porównujesz.
Dla większych ptaków przyda się druga miarka: krwawodziób Tringa totanus (ang. Common Redshank), średni brodziec, ok. 24–27 cm, głośny i łatwy do znalezienia. Kiedy ptak jest wyraźnie większy od biegusa zmiennego, pytasz, czy jest mniejszy, równy, czy większy od krwawodzioba.
Miarka do nauczenia na pamięć
To jedyna sekcja tej lekcji, w której chodzi o naukę na pamięć. Popatrz na niego długo, w różnych szatach, a potem już tylko porównuj.
Biegus zmienny — Calidris alpina (ang. Dunlin)
Budowa. Krępy, przygarbiony, z krótką szyją i krótkimi czarnymi nogami. Dziób jest dłuższy od głowy, prosty u nasady i lekko opadający przy końcu. To ten kształt dzioba warto wbić sobie do głowy: biegus krzywodzioby Calidris ferruginea (ang. Curlew Sandpiper) ma dziób zagięty równo na całej długości, piaskowiec krótszy i prosty, biegus malutki Calidris minuta (ang. Little Stint) krótki i cienki.
Zmienny z nazwy. Biegus zmienny jest naprawdę zmienny. Samice mają dłuższe dzioby niż samce, a podgatunki różnią się wielkością, długością dzioba, odcieniem rudego i wielkością czarnej plamy na brzuchu. Zimą nie da się ich rozróżnić po upierzeniu, a długość dzioba pomaga tylko trochę. Dla ciebie to ważna przestroga: miarka sama ma rozrzut, ok. 16–20 cm długości. Porównuj z typowym biegusem w stadzie, nie z jednym, który akurat stoi obok.
Szaty. W szacie godowej ma czarny brzuch, jakiego nie ma żaden inny siewkowiec tej wielkości, i rdzawy grzbiet. Zimą jest szarobrązowy z wierzchu i biały od spodu, z kreskowaną piersią. Młode jesienią mają rdzawo obrzeżone pióra grzbietu i czarne plamki na bokach brzucha. Jak to się zmienia od lipca do października, zobaczysz w lekcji 4.
Zachowanie. Żeruje ruchem maszyny do szycia: idzie po mule i szybko, metodycznie dziobie i sonduje. Koniec dzioba ma gęsto unerwiony, więc wyczuwa zdobycz w mule i piasku. Zimą trzyma się w dużych stadach, które w locie skręcają jak jeden ptak.
| Cecha | Biegus zmienny | Biegus krzywodzioby | Biegus rdzawy |
|---|---|---|---|
| Wielkość i sylwetka | Miarka kursu: z nim porównuje się inne małe siewkowce. Nieco większy od szpaka, krępy, przygarbiony, z krótką szyją. | Nieco większy od biegusa zmiennego, ale smuklejszy: dłuższa szyja i dłuższe nogi, przez co stoi wyżej i wygląda elegancko. | Wyraźnie większy i masywniejszy od biegusa zmiennego, prawie wielkości krwawodzioba; przysadzisty, z krótką szyją i krótkimi nogami. |
| Dziób | Dłuższy od głowy, czarny, prosty u nasady i opadający dopiero przy końcu. | Dłuższy niż u biegusa zmiennego, czarny, cienki, łukowato wygięty na całej długości, nie tylko przy końcu. | Prosty, czarny, mocny u nasady, mniej więcej długości głowy: w proporcji krótszy niż u biegusa zmiennego. |
| Nogi | Krótkie, czarne. | Czarne, wyraźnie dłuższe niż u biegusa zmiennego. | Krótkie, oliwkowozielone lub szarozielone. |
| Zachowanie i żerowanie | Żeruje w zwartych stadach na błocie i płyciznach, szybko i rytmicznie dziobiąc i sondując; stado w locie skręca jak jeden ptak. | Zwykle pojedynczo lub w małych grupkach wśród biegusów zmiennych; chętnie brodzi w nieco głębszej wodzie. | Na wybrzeżach, w zwartych, często wielkich stadach; żeruje spokojnie, z głową w dół, wolniej niż biegus zmienny. |
| Upierzenie | Wiosną i latem czarna plama na brzuchu i rdzawy grzbiet; zimą jednolicie szarobrązowy z kreskowaną piersią. Młode jesienią mają czarne plamki na bokach brzucha i rdzawo obrzeżone pióra grzbietu. | Wiosną spód i głowa ceglastordzawe; zimą szary z białym spodem i wyraźną jasną brwią. Młode (sierpień, wrzesień) mają łuskowaty grzbiet z jasnymi obrzeżeniami i czystą, płowo nalaną pierś bez plam na brzuchu. | Zimą jednolicie popielatoszary z białym spodem i jasną brwią; latem spód i twarz ceglastordzawe. Młode mają łuskowaty grzbiet. |
| W locie | Wąska biała wstęga na skrzydle; kuper biały tylko po bokach, przez środek ciemny pas. | Czysto biały kuper, widoczny z daleka nawet w stadzie biegusów zmiennych; wąska biała wstęga na skrzydle. | Jasnoszary, drobno prążkowany kuper i ogon (bez czystej bieli); wąska biała wstęga na skrzydle. |
| Głos | Szorstkie, chrapliwe „trrii”, zwykle w locie; ostrzejsze niż miękkie „czirrip” biegusa krzywodziobego. | Miękkie, płynne „czirrip”, łagodniejsze od chrapliwego „trrii” biegusa zmiennego. | Niskie, nosowe „knut”, w locie czasem podwójne „kłit-kłit”; niższe i mniej chrapliwe niż „trrii” biegusa zmiennego. |
Słowa na wielkość
Kiedy masz już miarkę, opisujesz wielkość jednym z pięciu zwrotów. Liczby w tabeli to długość ciała od końca dzioba do końca ogona, z danych gatunków tego modułu.
| Zwrot | Gatunki | Długość |
|---|---|---|
| wyraźnie mniejszy od biegusa zmiennego | biegus malutki, biegus mały, sieweczka rzeczna, sieweczka morska | ok. 12–17 cm |
| jak biegus zmienny | sieweczka obrożna, biegus krzywodzioby, brodziec piskliwy, łęczak, piaskowiec, płatkonóg, bekasik | ok. 17–23 cm |
| między biegusem zmiennym a krwawodziobem | samotnik, kamusznik, brodziec pławny, biegus rdzawy, samica batalionu | ok. 20–26 cm |
| jak krwawodziób | kszyk, żwirowiec, siewka złota | ok. 24–29 cm |
| wyraźnie większy od krwawodzioba | siewnica, czajka, brodziec śniady, kwokacz, samiec batalionu, szczudłak, słonka, a dalej rycyk, szlamnik, kuliki, ostrygojad, szablodziób, kulon | od ok. 27 cm do 60 cm |
Dwie pułapki:
- Długość liczy dziób. Kulik wielki ma ok. 50–60 cm, ale sporą część z tego stanowi dziób. W terenie oceniaj ciało: jego objętość, wysokość grzbietu nad błotem. Szczudłak jest „długi” głównie przez nogi, których długość ciała w ogóle nie liczy.
- Zakresy się nakładają. Sieweczka obrożna może być tej samej długości co mały biegus zmienny, a łęczak co duży. Wielkość zawęża wybór do kilku gatunków, a resztę robią kształt i zachowanie.
Od biegusa malutkiego do kulika wielkiego
Skala siewkowców w tym module jest szeroka. Najmniejszy, biegus malutki, ma ok. 12–14 cm, czyli mniej więcej tyle co wróbel. Największy, kulik wielki Numenius arquata (ang. Eurasian Curlew), ma ok. 50–60 cm, więc jest ponad czterokrotnie dłuższy. Pomiędzy nimi mieści się cała reszta, a większość gatunków tłoczy się w przedziale od biegusa zmiennego do krwawodzioba. Właśnie dlatego dwie miarki wystarczą: jedna dla małych, druga dla średnich, a duże i tak widać z daleka.
Ułóż sześć siewkowców według długości ciała, od najmniejszego. Zanim zaczniesz, przypomnij sobie zwroty z tabeli: kto jest mniejszy od biegusa zmiennego, kto jak krwawodziób.
Układam ptaki
Zwróć uwagę na dwie pary, które łatwo zamienić. Piaskowiec jest tylko trochę dłuższy od biegusa zmiennego, a w stadzie wygląda na wyraźnie większego, bo jest krępszy i jaśniejszy. Kwokacz Tringa nebularia (ang. Common Greenshank) jest tylko o kilka centymetrów dłuższy od krwawodzioba, ale stoi wyżej i jest smuklejszy, więc wydaje się dużo większy. W terenie porównujesz właśnie takie wrażenia, więc warto wiedzieć, jak bardzo potrafią zawyżać różnicę.
Piaskowiec: nakręcana zabawka
Piaskowiec — Calidris alba (ang. Sanderling)
Piaskowiec jest tylko trochę większy od biegusa zmiennego, ale krępszy, z grubszym, krótszym i prostym dziobem. Rozpoznasz go jednak najpierw po ruchu. Na piaszczystej plaży biega wzdłuż linii fal: za cofającą się wodą i przed nadchodzącą, przebierając nogami tak szybko, że wygląda jak nakręcana zabawka albo jak ktoś, kto pedałuje na rowerze. W ten sposób łapie drobne zwierzęta, które fala na chwilę odsłania przy powierzchni piasku.
Ma też cechę budowy, której nie ma żaden inny mały biegus: nie ma tylnego palca. Widać to tylko przy dobrym podejściu, ale wtedy rozstrzyga sprawę.
Zimą to najbielszy biegus: bardzo jasnoszary wierzch, czysto biały spód i ciemna plama na zgięciu skrzydła. Młode są pstre, czarno-białe, z większym kontrastem niż dorosłe, a w szacie godowej głowa i pierś robią się ceglaste. Gnieździ się w najzimniejszej części Arktyki, a poza lęgami można go spotkać na wybrzeżach morskich prawie całego świata. W rejonie Cieśniny jest na liście Marismas del Barbate i na plaży Los Lances w Tarifie.
Porównaj go z miarką: przy biegusie zmiennym piaskowiec ma krótszy, prosty dziób, jest jaśniejszy i żeruje inaczej. Biegus zmienny chodzi i dziobie jak maszyna do szycia, piaskowiec biega za falą. Kształt i zachowanie wystarczą, zanim spojrzysz na pióra.
| Cecha | Piaskowiec | Biegus zmienny | Biegus malutki |
|---|---|---|---|
| Wielkość i sylwetka | Nieco większy od biegusa zmiennego, krępy, z krótką szyją; w ruchu wygląda jak nakręcana zabawka. | Miarka kursu: z nim porównuje się inne małe siewkowce. Nieco większy od szpaka, krępy, przygarbiony, z krótką szyją. | Wyraźnie mniejszy od biegusa zmiennego, wielkości wróbla na nogach; krępy i okrągławy, z krótkim ogonem. |
| Dziób | Krótki, prosty, czarny, dość gruby; krótszy niż u biegusa zmiennego. | Dłuższy od głowy, czarny, prosty u nasady i opadający dopiero przy końcu. | Krótki, prosty, czarny, cienki na końcu. |
| Nogi | Czarne; brak tylnego palca, co widać przy dobrym podejściu. | Krótkie, czarne. | Czarne. |
| Zachowanie i żerowanie | Biega bardzo szybko wzdłuż linii fal: za cofającą się wodą i przed nadchodzącą; najczęściej na piaszczystych plażach. | Żeruje w zwartych stadach na błocie i płyciznach, szybko i rytmicznie dziobiąc i sondując; stado w locie skręca jak jeden ptak. | Bardzo ruchliwy, szybko dziobie na otwartym błocie, często wśród biegusów zmiennych; spłoszony odlatuje nisko, w stadku. |
| Upierzenie | Zimą najbielszy biegus: jasnoszary grzbiet, czysto biały spód i czarna plama na zgięciu skrzydła. Latem głowa i pierś rdzawe, nakrapiane. | Wiosną i latem czarna plama na brzuchu i rdzawy grzbiet; zimą jednolicie szarobrązowy z kreskowaną piersią. Młode jesienią mają czarne plamki na bokach brzucha i rdzawo obrzeżone pióra grzbietu. | Młode jesienią: rdzawo obrzeżony grzbiet z wyraźnym jasnym „V” i biała pierś z rdzawym nalotem po bokach. Dorosłe latem rdzawe na głowie i piersi, zimą szare. |
| W locie | Bardzo szeroka, jaskrawobiała wstęga na skrzydle, kontrastująca z czarnym przednim brzegiem skrzydła; kuper biały po bokach. | Wąska biała wstęga na skrzydle; kuper biały tylko po bokach, przez środek ciemny pas. | Wąska biała wstęga na skrzydle, ciemny środek kupra; boczne sterówki szare, nie białe. |
| Głos | Krótkie, ostre „plit” lub „twik”, zwykle w locie; czystsze niż chrapliwe „trrii” biegusa zmiennego. | Szorstkie, chrapliwe „trrii”, zwykle w locie; ostrzejsze niż miękkie „czirrip” biegusa krzywodziobego. | Krótkie, ostre „stit” lub „tit-tit”; nie ma trelu biegusa małego. |
Batalion: dwie miarki w jednym gatunku
Batalion — Calidris pugnax (ang. Ruff)
Batalion to biegus, który psuje każdą miarkę. Samiec ma ok. 29–32 cm, samica ok. 22–26 cm: samiec jest wielkości krwawodzioba albo większy, a samica tylko trochę większa od biegusa zmiennego. W jednym stadzie batalionów zobaczysz więc ptaki dwóch rozmiarów i może cię kusić, żeby uznać je za dwa gatunki. Samicę po angielsku nazywa się osobno: reeve.
Tu ratuje cię kształt, który jest wspólny dla obu płci: mała głowa na długiej szyi, pękate ciało, dziób mniej więcej długości głowy, lekko opadający, i łuskowaty grzbiet, na którym ciemne środki piór mają jasne obrzeżenia. Chodzi spokojnie i dostojnie po zalanych łąkach i błotach.
Wiosną samce zakładają kryzy i pióra na głowie, a każdy wygląda inaczej: czarne, rude, białe, jednolite, prążkowane albo nieregularne. Spotykają się na tokowiskach, tradycyjnych otwartych arenach w trawie. Badania pokazują, że samce mają trzy strategie:
- samce terytorialne (ok. 84%) mają kryzy czarne albo kasztanowe i bronią maleńkich terytoriów, ok. metra średnicy;
- satelity (ok. 16%) mają kryzy białe albo pstre, nie mają terytoriów i próbują kopulować z samicami, które odwiedzają terytoria innych;
- „faederzy” (ok. 1%) wyglądają jak samice: są mali, nie mają kryzy i „kradną” kopulacje.
W Polsce batalion gnieździł się kiedyś licznie na Bagnach Biebrzańskich, a dziś gniazduje tam tylko sporadycznie. Biebrza jest za to ważnym wiosennym przystankiem w drodze z Afryki do tundry, a tańce samców na łąkach przyciągają tam wiosną nie tylko ornitologów. Park kosi zarastające łąki, żeby bataliony znów miały gdzie gniazdować. Liczebność batalionu w Polsce, podobnie jak w Finlandii, Estonii, na Łotwie i w Holandii, spadła o ponad połowę. Poza lęgami batalion korzysta z różnych płytkich mokradeł: zalanych pól, brzegów jezior, rozlewisk, a zimą chętnie z pól ryżowych.
| Cecha | Batalion | Krwawodziób |
|---|---|---|
| Wielkość i sylwetka | Płcie bardzo różnej wielkości: samiec mniej więcej jak krwawodziób lub większy, samica wyraźnie mniejsza, niewiele większa od biegusa zmiennego. Mała głowa, długa szyja, pękate ciało. | Średni brodziec, wyraźnie większy od biegusa zmiennego; krępszy, krótszonogi i krótszoszyi niż brodziec śniady. |
| Dziób | Mniej więcej długości głowy, lekko opadający, ciemny (czasem z jaśniejszą nasadą); krótszy niż u krwawodzioba. | Prosty, mniej więcej półtorej długości głowy; czerwony u nasady obu szczęk, z ciemnym końcem. |
| Nogi | Dość długie, różnej barwy: zielonkawe u młodych, żółtawe do pomarańczowych u dorosłych; nigdy tak jaskrawoczerwone jak u krwawodzioba. | Średniej długości, jaskrawo pomarańczowoczerwone (u młodych bardziej pomarańczowe lub żółtawe). |
| Zachowanie i żerowanie | Chodzi spokojnie, dostojnie, po zalanych łąkach i błotach; wiosną samce tokują na arenach, a stada przelotne często żerują na polach. | Czujny i hałaśliwy: zwykle pierwszy zrywa się z alarmem; dziobie i sonduje muł na brzegu, na łąkach i w płytkiej wodzie, często kiwa ciałem. |
| Upierzenie | Grzbiet łuskowaty: ciemne środki piór z jasnymi obrzeżeniami, najwyraźniej u młodych z płową głową i piersią. Samiec wiosną nosi kryzę i pióra na głowie, czarne, rude lub białe, u każdego inne. | Szarobrązowy, latem gęsto kreskowany i plamkowany, zimą gładszy; brew krótka i słaba, wyraźna jasna obrączka oczna. |
| W locie | Dwie owalne białe plamy po bokach ciemnego środka kupra i wąska wstęga na skrzydle; lot luźny, z wolnymi uderzeniami. Krwawodziób ma biały klin na grzbiecie i szeroki biały tylny brzeg skrzydła. | Szeroki, biały tylny brzeg skrzydła (najlepsza cecha z daleka) i biały klin na grzbiecie; palce wystają za ogon tylko nieznacznie. |
| Głos | Prawie zawsze milczy, czasem ciche „ge-ge”; krwawodziób przeciwnie, głośno alarmuje. | Opadające, melancholijne „tju” albo „tju-hu-hu”; przy niepokoju natarczywe „tjuk-tjuk-tjuk”. Brodziec śniady woła odwrotnie, wznosząco: „czu-it”. |
Posłuchaj miarki
Plansze grają głos każdego gatunku. Tutaj porównaj dwa, które często słychać nad tym samym stadem. Biegus zmienny woła szorstkim, chrapliwym „trrii”:
Głos w locie, Normandia (Francja), listopad 2024
Piaskowiec odzywa się krótszym, czystszym „plit” albo „twik”:
Głos w locie, Normandia (Francja), wrzesień 2024
Batalion prawie zawsze milczy. Jeśli z nadlatującego stada średnich siewkowców nie dochodzi żaden głos, a krwawodziób alarmowałby od razu, to już jest wskazówka.
Filmy
- YouTube: BTO Bird ID, piaskowiec i biegus krzywodzioby (Sanderling and Curlew Sandpiper)
- YouTube: BTO Bird ID, biegus rdzawy i biegus zmienny (Knot and Dunlin)
- YouTube: tokowisko batalionów (ruff lek)
Źródła
- Cornell Lab, All About Birds: Shorebird ID Tips (kartka do kursu, PDF)
- BTO Bird ID: Sanderling and Curlew Sandpiper
- Wikipedia: Dunlin
- Wikipedia: Sanderling
- Wikipedia: Ruff (wymiary za Collinsem, strategie samców)
- Meissner i Strzałkowska, siewkowce u ujścia Redy (Wader Study Group Bulletin, PDF)
- KULING
- Biebrzański Park Narodowy
- Birdingplaces: Barbate estuary
- andalucia.com: Los Lances
Mini-quiz
- Dlaczego BTO radzi najpierw dobrze poznać biegusa zmiennego?
- Ptak w stadzie biegusów zmiennych jest wyraźnie mniejszy od nich, z krótkim prostym dziobem i czarnymi nogami. Jaki zwrot na wielkość mu przypiszesz i kto to może być?
- Dlaczego kulik wielki w tabeli długości wydaje się „większy”, niż jest?
- Po czym poznasz piaskowca na plaży, zanim zobaczysz kolory?
- W stadzie batalionów są ptaki dwóch wielkości. Co to znaczy?
Odpowiedzi
- Bo jest pospolity i prawie zawsze ktoś stoi obok niego, więc jest idealnym punktem odniesienia do rozdzielania podobnych gatunków, na przykład piaskowca i biegusa krzywodziobego.
- „Wyraźnie mniejszy od biegusa zmiennego”; to może być biegus malutki.
- Bo długość ciała liczy się od końca dzioba, a kulik ma bardzo długi dziób.
- Po ruchu: biega bardzo szybko wzdłuż linii fal, za cofającą się wodą i przed nadchodzącą.
- Większe to samce, mniejsze to samice; u batalionu płcie bardzo różnią się wielkością.