Kształt przed kolorem

Kolejność, której uczą eksperci

Cornell Lab of Ornithology, który prowadzi najbardziej znany kurs rozpoznawania siewkowców (Kevin McGowan, „Be a Better Birder: Shorebird Identification”), wydał też kartkę z podpowiedziami (All About Birds, z reklamą tego kursu). Jest na niej przepis w trzech krokach: wybierz jednego ptaka z tłumu, zawęź go do kategorii po sylwetce i znajdź trzy wskazówki. Najpierw kształt, wielkość i zachowanie, potem wzór ubarwienia, znaki, środowisko, zasięg i głos.

To samo mówią autorzy „The Shorebird Guide” (Michael O'Brien, Richard Crossley, Kevin Karlson). Ich metodę nazywa się birding by impression, czyli rozpoznawaniem po ogólnym wrażeniu: zaczyna się od cech, które się nie zmieniają (wielkość, budowa, zachowanie, ogólny rozkład jasnych i ciemnych plam), a szczegóły upierzenia przychodzą na końcu. W książce zdjęcia każdego gatunku idą właśnie w tej kolejności: od ptaka widzianego z daleka do zbliżeń piór.

Dlaczego kolor na końcu? Bo u siewkowców zmienia się bardziej niż u jakiejkolwiek innej grupy, którą poznałaś w tym kursie:

• ten sam biegus zmienny Calidris alpina (ang. Dunlin) wiosną ma rdzawy grzbiet i czarny brzuch, a zimą jest szarobrązowy i biały;
• młode ptaki jesienią mają świeże pióra z jasnymi obrzeżeniami, a dorosłe w tym samym czasie są wytarte i w połowie pierzenia;
• światło nad błotem i wodą robi z kolorów, co chce: pod słońce każdy ptak jest czarny, w południe każdy jest blady.

Kształt natomiast zostaje. Krępy biegus z dziobem opadającym na końcu jest krępym biegusem w maju i w grudniu, z bliska i z daleka. Tak samo uczyłaś się drapieżników w B1: Sylwetka, czyli 8 grup: najpierw „z jakiej to grupy?”, dopiero potem „jaki to gatunek?”.

Co znaczy „siewkowe”

Na liście Marismas del Barbate część ptaków ma etykietę „siewkowe”. To nazwa z systematyki: siewkowe (Charadriiformes) to rząd ptaków, który dzieli się na trzy podrzędy:

Ornitolodzy po angielsku mówią na ptaki tego modułu waders (w Europie) albo shorebirds (w Ameryce Północnej). To nie jest nazwa jednej gałęzi drzewa rodowego, tylko opis trybu życia: ptaki, które żerują na brzegach, mułach i płyciznach, zwykle na drobnych bezkręgowcach. Granica jest więc umowna. Żwirowce należą do tego samego podrzędu co mewy i nie wszyscy w ogóle zaliczają je do siewkowców.

Najważniejsze dla nas: nie każdy siewkowiec brodzi. Trzy ptaki tej lekcji to wyjątki, które dobrze pokazują, jak szeroka jest ta grupa. Czajka żeruje na polach i łąkach, kulon na suchych ugorach, a żwirowiec łapie owady w powietrzu jak jaskółka. Wrócimy do nich pod koniec lekcji.

Osiem grup siewkowców

Kartka Cornella dzieli ptaki brzegów Ameryki Północnej na siedem sylwetek: małe biegusy, siewki, kuliki i szlamniki, brodźce, bekasy, płatkonogi i „inne”. Do europejskich ptaków tego kursu pasuje lepiej osiem grup. Sieweczki i duże siewki rozdzieliłam, bo w terenie wyglądają inaczej, szczudłaki dostały własną grupę, bo nie da się ich pomylić z niczym innym, a płatkonóg trafił do odmieńców.

Tabela nie jest drzewem rodowym. Batalion to biegus, choć wielkością dorównuje brodźcom, a kamusznik należy do bekasowców, ale z wyglądu i zachowania pasuje do odmieńców lepiej niż do biegusów. Grupa ma ci pomóc w terenie, nie w systematyce.

Najważniejsze przejście w tej tabeli to siewki kontra reszta. Siewki i sieweczki mają duże oczy i krótkie dzioby, polują wzrokiem: biegną, stają, wypatrują, dziobią. Biegusy i brodźce szukają też dotykiem: wbijają dziób w muł i wyczuwają zdobycz końcem dzioba. Już ten rytm ruchu, widziany z kilkuset metrów, mówi ci, do której połowy tabeli należy ptak. Więcej o żerowaniu w lekcji 3.

Proporcje zamiast linijki

Nad błotem nie ma z czym porównać wielkości, a odległość trudno ocenić. Dlatego eksperci opisują kształt w proporcjach, które widać niezależnie od dystansu. Czterech używa się najczęściej.

Dziób do głowy

Zmierz w myślach głowę: od nasady dzioba do tyłu głowy. Potem przyłóż tę miarę do dzioba. Kilka przykładów z tego modułu:

• kulon: dziób krótszy od głowy, mocny;
• batalion Calidris pugnax (ang. Ruff): mniej więcej długości głowy;
• biegus zmienny: dłuższy od głowy, prosty u nasady i opadający przy końcu;
• krwawodziób Tringa totanus (ang. Common Redshank): mniej więcej półtorej długości głowy;
• kulik wielki Numenius arquata (ang. Eurasian Curlew): kilka długości głowy.

Ta proporcja jest dobra, ale nie doskonała. David Sibley, pisząc o dwóch podobnych amerykańskich brodźcach, zwraca uwagę, że obserwatorzy polegają bardziej na długości dzioba względem głowy niż na samej długości, a jednocześnie, że u jednego z nich zmienność jest tak duża, że krótkodziobe osobniki sprawiają prawdziwy kłopot. U wielu siewkowców samice mają dłuższe dzioby niż samce: tak jest u biegusa zmiennego i kulika wielkiego. Dlatego proporcja dzioba to jedna z trzech wskazówek, nigdy jedyna.

Patrz też na kształt i koniec dzioba: prosty, zagięty w dół równo na całej długości, zagięty tylko przy końcu, zadarty w górę; ostry czy tępy; jednolity czy z jaśniejszą nasadą.

Długość nóg

Patrz, ile nogi widać pod brzuchem. Biegusy i sieweczki stoją nisko, brodźce wysoko, a szczudłak Himantopus himantopus (ang. Black-winged Stilt) stoi na nogach tak długich, że ciało wydaje się zawieszone w powietrzu. W wodzie ta wskazówka zawodzi, bo ptak zanurza nogi, więc oceniaj je na brzegu.

W locie długie nogi wystają za ogon. U łęczaka Tringa glareola (ang. Wood Sandpiper) palce wyraźnie wystają za koniec ogona, u krwawodzioba tylko trochę. Do tej różnicy wrócimy przy trudnych parach w lekcji 6.

Szyja i ciało

Na kartce Cornella obok dzioba i nóg stoją jeszcze dwie proporcje: długość szyi i budowa ciała, zwarta albo wydłużona. Biegus zmienny jest krępy, z krótką szyją, przygarbiony. Biegus krzywodzioby Calidris ferruginea (ang. Curlew Sandpiper), jego sobowtór, jest smuklejszy, z dłuższą szyją i dłuższymi nogami. Batalion ma małą głowę na długiej szyi i pękate ciało. Takie zdania zapamiętuje się łatwiej niż wzór piór.

Końce skrzydeł za ogonem

U stojącego ptaka złożone skrzydła kończą się przed ogonem, równo z nim albo daleko za nim. Ta proporcja (po angielsku primary projection, czyli wystawanie lotek pierwszorzędowych) pomaga przy kilku trudnych parach drobnych biegusów, ale jest subtelna, a przewodniki opisują ją różnie. Traktuj ją jako wskazówkę dla zaawansowanych: zacznij od dzioba i nóg.

Spróbuj: następnym razem, gdy zobaczysz siewkowca na zdjęciu, zanim spojrzysz na kolory, powiedz na głos trzy zdania: jaki ma dziób względem głowy, jakie nogi i jak jest zbudowany. Potem sprawdź, czy te trzy zdania wystarczą, żeby wskazać grupę.

Siewkowe, które nie brodzą

Trzy ptaki, które na liście siewkowców wyglądają jak goście z innej bajki. Każdy z nich uczy tej samej lekcji: grupę rozpoznaje się po kształcie i zachowaniu, a nie po tym, gdzie „powinien” stać.

Czajka — Vanellus vanellus (ang. Northern Lapwing)

Czajka to siewka, która przeniosła się na pola. Gniazduje na terenach uprawnych i innych miejscach z niską roślinnością, a zimą żeruje na polach i mułach, często w mieszanych stadach z siewkami złotymi Pluvialis apricaria (ang. European Golden Plover) i śmieszkami Chroicocephalus ridibundus (ang. Black-headed Gull). Na wiosnę samce wykonują szalony, koziołkujący lot tokowy i przez cały czas wołają. Jej płaczliwe „ki-wit” dało jej nazwy w wielu językach; angielskie peewit to po prostu zapis tego głosu.

Czajka ma swój sposób na dżdżownice: stoi i uderza nogą w ziemię, aż zdobycz wyjdzie na powierzchnię. To ten sam rytm co u sieweczek, tylko na trawie zamiast na piasku: patrzy, biegnie, staje, dziobie.

Zwróć uwagę na kształt skrzydeł w locie: szerokie i zaokrąglone, jak u żadnego innego siewkowca tego modułu. Czajkę w locie rozpoznasz z daleka, zanim zobaczysz czub czy zielony połysk. To kształt, nie kolor.

Czajka to nie rzadkość: w liczeniach KULING-u u ujścia Redy w latach 1996–2001 była najliczniejszym siewkowcem, przed biegusem zmiennym. Jednocześnie na świecie uznaje się ją za gatunek bliski zagrożenia (IUCN: Near Threatened), bo w wielu krajach jej liczebność spada.

Kulon — Burhinus oedicnemus (ang. Eurasian Stone-curlew)

Kulon jest siewkowcem w najściślejszym sensie, z podrzędu siewkowców, a nie zbliża się do wody. Żyje na suchych ugorach, półpustynnych stepach, kamienistych polach i brzegach rzek, prowadzi nocny tryb życia i ma ogromne żółte oczy. Za dnia stoi albo leży bez ruchu i ufa maskowaniu. W Marismas del Barbate szuka się go, przeczesując lunetą suche wysepki między kanałami.

Jego głos słychać po zmroku: zawodzące „kur-li”, czasem chórem kilku ptaków. Przypomina głos kulika wielkiego, ale kuliki to bekasowce, a kulon to zupełnie inna gałąź.

W Polsce kulon był ptakiem lęgowym. Pod koniec XX wieku zostały najwyżej 2–4 pary, a po 2000 r. nie potwierdzono już żadnego lęgu; polska czerwona lista uznaje go za wymarłego regionalnie. Dlaczego zniknął, nie wiadomo. Na tym kursie to ptak południa Hiszpanii.

Kształt zdradza go nawet w półmroku: duża okrągła głowa, krótki, gruby dziób, krótszy od głowy, i długie żółte nogi z grubymi „kolanami” (to naprawdę staw skokowy). Ptaki z jego rodziny nazywa się po angielsku także thick-knees, czyli „grube kolana”.

Żwirowiec łąkowy — Glareola pratincola (ang. Collared Pratincole)

Żwirowiec to siewkowiec, który poluje w powietrzu. Łapie owady w locie, jak jaskółka, często w luźnych stadach nad mokradłami i polami; na ziemi biega krótko jak sieweczka. Gniazduje w koloniach, w płytkich dołkach na otwartym terenie, zwykle blisko wody, a zimuje w tropikalnej Afryce. W Marismas del Barbate żwirowce polują nad rozlewiskami wiosną i latem, a na zimę odlatują do Afryki.

Systematycznie żwirowiec jest bliżej mew i rybitw niż biegusów: należy do mewowców. Kiedy patrzysz na niego w locie, to widać: długie, spiczaste skrzydła, głęboko wcięty ogon i lot rybitwy. Na ziemi wygląda jak krótkonoga sieweczka z dziobem jaskółki.

Nie mam dla ciebie nagrania żwirowca na wolnej licencji: na xeno-canto wszystkie nagrania tego gatunku mają licencje niekomercyjne. Posłuchaj ich na stronie gatunku w xeno-canto: skrzeczące „kirrik” przypomina rybitwę.

Filmy

• YouTube: BTO Bird ID, siewkowce (wader identification)
• YouTube: Cornell, jak rozpoznawać siewkowce po kształcie (shorebird identification shape)
• YouTube: lot tokowy czajki (lapwing display flight)

Źródła

• Cornell Lab, All About Birds: Shorebird ID Tips (kartka do kursu, PDF)
• Cornell Bird Academy: Be a Better Birder: Shorebird Identification
• BirdGuides: recenzja „The Shorebird Guide” i Ontario Birds 2006, recenzja (PDF)
• Sibley Guides: Why are yellowlegs hard to identify?
• Manomet: Shorebird Identification (prezentacja, PDF)
• Ontario Birds 1997: o wystawaniu lotek (PDF)
• Wikipedia: Siewkowe i Wader
• Wikipedia: Dunlin (dłuższe dzioby samic)
• Wikipedia: Northern lapwing
• Wikipedia: Kulon zwyczajny
• Wikipedia: Collared pratincole
• Meissner i Strzałkowska, siewkowce u ujścia Redy (Wader Study Group Bulletin, PDF)
• Birdingplaces: Barbate estuary
• Birmingham: wzrok i dotyk w żerowaniu siewek i biegusów

Mini-quiz

1. W jakiej kolejności Cornell każe zbierać wskazówki do rozpoznania siewkowca?
2. Do którego podrzędu siewkowych należy żwirowiec łąkowy i kto jeszcze do niego należy?
3. Jak w terenie zmierzyć dziób, nie mając linijki?
4. Ptak biegnie po piasku, nagle staje, patrzy i dziobie. Do której połowy tabeli ośmiu grup pewnie należy?
5. Dlaczego kulon jest siewkowcem, skoro nie żeruje na mule?

Odpowiedzi

1. Najpierw kształt, wielkość i zachowanie, potem wzór ubarwienia, znaki, środowisko, zasięg i głos.
2. Do mewowców (Lari), razem z mewami, rybitwami, wydrzykami i alkami.
3. Porównać go z głową: od nasady dzioba do tyłu głowy. Dziób może być krótszy, równy albo dłuższy od głowy.
4. Do siewek i sieweczek, które polują wzrokiem.
5. Bo „siewkowe” to nazwa z systematyki, a nie z miejsca żerowania; kulon należy nawet do podrzędu siewkowców w ścisłym sensie.