Dwa rodzaje alarmu
Wiele małych ptaków ma co najmniej dwa różne głosy alarmowe:
- Cienki, wysoki pisk („sii”), gdy drapieżnik leci w powietrzu, na przykład krogulec. Taki dźwięk trudno namierzyć: zaczyna się i kończy łagodnie i ma wysoką częstotliwość, więc drapieżnik nie wie, skąd dochodzi. Na ten sygnał inne ptaki natychmiast chowają się w krzaki i zamierają. Brytyjski badacz Peter Marler zauważył już w latach 50., że ten głos jest podobny u wielu różnych gatunków.
- Głośne, terkoczące „czak-czak” albo skrzeczenie, gdy drapieżnik siedzi: sowa w dzień na gałęzi, kot w krzakach. Taki głos łatwo namierzyć, i o to chodzi: zwołuje inne ptaki do przeganiania.
W Ameryce Północnej badacze (Templeton i in., 2005) odkryli, że sikora czarnogłowa dodaje do swojego alarmu „di” tym więcej sylab, im mniejszy i groźniejszy jest drapieżnik: mała, zwrotna sowa wywołuje dłuższy alarm niż duża i niezgrabna.
Dla obserwatora to wskazówka: nagła cisza w żywopłocie i pojedyncze cienkie piski to często krogulec w pobliżu, a zbiegowisko krzyczących sikor, kosów i zięb wokół jednego drzewa to często siedząca sowa: puszczyk, uszatka albo sóweczka.
Przeganianie sów
Gdy małe ptaki znajdą w dzień siedzącą sowę, zlatują się, krzyczą i podskakują tuż przy niej, nie dając jej odpocząć, aż odleci. To samo robią z siedzącym krogulcem albo pustułką. Ryzyko jest małe, bo siedząca sowa w dzień rzadko atakuje, a zysk duży: drapieżnik, który wie, że został zauważony, często przenosi się gdzie indziej. Młode ptaki uczą się przy tym, kogo się bać.
Siła stada
- Więcej oczu: w stadzie każdy ptak może więcej jeść i rzadziej się rozglądać, bo ktoś inny wypatrzy drapieżnika.
- Rozcieńczenie: w stadzie stu szpaków szansa, że drapieżnik wybierze akurat ciebie, jest mała.
- Zamieszanie: stado, które nagle się rozprasza albo zbija w zwartą chmurę, utrudnia drapieżnikowi wybranie jednej ofiary. Wielkie jesienne stada szpaków, wirujące nad trzcinowiskami przed noclegiem, zagęszczają się i falują szczególnie mocno, gdy atakuje je sokół wędrowny albo krogulec.
Kryjówka i kamuflaż
Skowronek, świergotek i przepiórka na polu są brązowe i kreskowane jak ziemia i trawa, a kiedy drapieżnik jest blisko, często przypadają do ziemi i zamierają. Małe ptaki w mieście i w lesie uciekają w gęste, kolczaste krzewy, w które krogulec nie wleci bez ryzyka. Dlatego gęsty żywopłot obok karmnika chroni ptaki, a pojedynczy krzew przy karmniku, za którym może się zaczaić krogulec, pomaga drapieżnikowi.
1. Quiz (próg zaliczenia: 80%)
12 pytań, jedno na ekranie
Po każdej odpowiedzi od razu zobaczysz, czy jest poprawna. Quiz zaliczasz, gdy odpowiesz dobrze na co najmniej 10 z 12 pytań (80%). Zaliczony quiz oznacza lekcję jako ukończoną.
2. Zadania terenowe
- Słuchaj alarmu. Przy karmniku albo w parku notuj, kiedy małe ptaki nagle cichną albo wydają cienkie piski. Ile razy zaraz potem pojawił się krogulec?
- Sowa po krzyku. Zimą i wczesną wiosną idź za zbiegowiskiem krzyczących sikor i kosów. Czy znalazłaś sowę? Jaką?
- Lista środowisk. Wybierz po jednym miejscu w mieście, w lesie i na polu i zanotuj w każdym, które małe ptaki z lekcji 2–4 widziałaś albo słyszałaś i jakie drapieżniki mogłyby na nie polować.
Źródła
- C. N. Templeton, E. Greene, K. Davis, „Allometry of alarm calls: black-capped chickadees encode information about predator size”, Science 308 (2005)
- P. Marler, „Characteristics of some animal calls”, Nature 176 (1955)
- I. Newton, The Sparrowhawk, T & AD Poyser 1986
- Źródła do pozostałych pytań są w lekcjach 1–4 tego modułu.