Rodzina, pokarm i wędrówki

Terytorium i para

Puszczyk Strix aluco (ang. Tawny Owl) jest ptakiem osiadłym. Para trzyma swoje terytorium przez cały rok, a partnerzy zwykle zostają ze sobą na całe życie. Dane z obrączkowania pokazują, że puszczyk potrafi przez całe życie zajmować to samo terytorium, a nawet tę samą dziuplę albo budkę. Młode muszą odejść i zwykle osiedlają się kilka kilometrów dalej. Wiele z nich ginie w pierwszym roku życia, bo starsze ptaki przeganiają je z dobrych łowisk.

Terytorium broni się głosem. Słynne „tu-whit tu-whoo” z angielskiej poezji to w rzeczywistości duet: samica woła ostro „kju-wik”, samiec odpowiada drżącym „huu-hu-hu-huuu”. Duet zwykle zdradza parę na terytorium, choć bywa, że oba głosy wydaje jeden ptak, który stracił partnera. Posłuchaj obu:

Samiec: głos terytorialny

4 kHz2 kHz00 s12 s

Samica: „ke-wick”

4 kHz2 kHz00 s12 s

Więcej o tym, jak brzmią i czym się różnią głosy sów, znajdziesz w lekcji o głosach i sylwetkach.

Sowy nie budują gniazd

Sowa nie przynosi gałązek ani wyściółki. Płomykówka Tyto alba (ang. Western Barn Owl) składa jaja wprost na resztki z poprzednich lat, czyli na rozkruszone wypluwki. Sowy korzystają z tego, co zastaną:

• dziuple w starych drzewach: puszczyk, puszczyk uralski, włochatka, sóweczka;
• cudze gniazda ptaków drapieżnych, krukowatych (wron, srok), bocianów czy czapli: uszatka, puszczyk mszarny, a w Doñanie także puchacz;
• ziemię: uszatka błotna Asio flammeus (ang. Short-eared Owl) wygrzebuje płytki dołek w trawie, a puchacz Bubo bubo (ang. Eurasian Eagle-Owl) gniazduje na skalnych półkach i na ziemi;
• budynki: strychy, wieże kościołów i stodoły, czyli dawne miejsca płomykówki.

Budki i platformy

Gdzie brakuje starych drzew i otwartych strychów, sowom pomagają ludzie. Towarzystwo Przyrodnicze „Bocian” w 2000 r. zaczęło wieszać budki dla płomykówek w 100 kościołach, w porozumieniu z diecezjami. Remonty uszczelniały wtedy wieże i strychy, a sowa traciła miejsca lęgowe.

Pójdźka Athene noctua (ang. Little Owl) dostaje budki tubowe: rurę długą ok. 90 cm z otworem na 6–7 cm, wieszaną poziomo wysoko na drzewie. Długi korytarz ma zatrzymać kunę. Puszczyk mszarny Strix nebulosa (ang. Great Grey Owl), najmłodszy lęgowy gatunek sowy w Polsce (od 2010 r.), gniazduje w Lasach Sobiborskich w starych gniazdach ptaków drapieżnych i na sztucznych platformach, zwykle do ok. 100 m od mokradeł.

Jaja co kilka dni, pisklęta nierówne

Płomykówka zaczyna wysiadywać od pierwszego jaja, zanim zniesienie jest pełne. Kolejne jaja wykluwają się co 2–3 dni, w kolejności złożenia. Takie wykluwanie nazywa się asynchronicznym. U włochatki Aegolius funereus (ang. Boreal Owl) w Finlandii między pierwszym a ostatnim pisklęciem mijało średnio 6–7 dni, a w dużych zniesieniach do prawie dwóch tygodni.

W gnieździe siedzi więc rodzeństwo w różnym wieku, od dużego, puszystego pisklęcia do świeżo wyklutego. Gdy pokarmu brakuje, najmłodsze ma najmniejsze szanse: przegrywa z rodzeństwem przy karmieniu i częściej ginie z głodu. Badacze tłumaczą to tak, że lęg „przycina się” do tego, ile gryzoni rodzice zdołają przynieść. W dobry rok często przeżywają wszystkie pisklęta, w słaby zostają tylko starsze.

Negocjacje rodzeństwa

Pisklęta płomykówek nie zawsze walczą. Szwajcarscy badacze zauważyli, że pod nieobecność rodziców pisklęta nawołują do siebie nawzajem. Pisklę cichnie, gdy rywal jest bardziej głodny, i woła głośniej, gdy rywal przed chwilą dostał mysz. W ten sposób każde zapowiada, jak mocno będzie walczyć o następną zdobycz, a rodzeństwo nie traci sił na bijatyki. Późniejsze prace pokazały, że pisklęta słuchają się nawzajem, dopasowują do siebie wysiłek i odzywają się na zmianę, trochę jak w rozmowie.

Gałęziaki

Młode puszczyki opuszczają gniazdo, zanim nauczą się dobrze latać, i czasem lądują na ziemi. Ten etap nazywa się po angielsku branching, od gałęzi. Puchate „gałęziaki” siedzą wtedy na gałęziach albo pod drzewem i żebrzą o jedzenie. Rodzice wiedzą, gdzie są, i dalej je karmią, także na ziemi. Młode uszatki po wyjściu z gniazda godzinami piszczą nocą w koronach drzew.

Żebrzące młode uszatki skrzypią jak nienaoliwiona furtka, młode puszczyki wołają chrapliwie „kszik”. O zmierzchu to często najłatwiejszy sposób, żeby znaleźć lęg:

Młode: żebranie o pokarm

4 kHz2 kHz00 s12 s

Młode: żebranie, Wrocław

4 kHz2 kHz00 s12 s

Co zrobić, gdy znajdziesz młodą sowę

• Zostaw ją na miejscu i odejdź. Rodzice nie podlecą, dopóki stoisz obok.
• Jeśli siedzi na ścieżce, przy drodze albo w zasięgu kota czy psa, przenieś ją na pobliską gałąź lub w krzaki, kilka metrów dalej. Chroń dłonie rękawicami albo grubym ręcznikiem.
• Nie zabieraj jej do domu. Puszczyk na ziemi zwykle nie jest sierotą.
• Płomykówka to wyjątek: rodzice karmią pisklęta tylko w gnieździe, a te na ziemi zwykle ignorują. Taki ptak musi wrócić dokładnie w to samo miejsce, a do tego trzeba wejść na strych lub wieżę, więc zadzwoń do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt.
• Ranną sowę przekaż ośrodkowi rehabilitacji albo weterynarzowi.

Pamiętaj, że w Polsce płoszenie sów w miejscach rozrodu jest zakazane, a dla wielu gatunków także fotografowanie, które je niepokoi. Zasady podglądania sów opisuje lekcja B5 o tym, gdzie i kiedy słuchać.

Co jedzą sowy

Większość europejskich sów żywi się przede wszystkim drobnymi ssakami, ale skład menu zależy od tego, co żyje w okolicy. W Polsce płomykówka łapie w budynkach i na polach głównie myszy i norniki. W Andaluzji, w Vega de Granada, jej najczęstszą ofiarą jest mysz algierska Mus spretus, gatunek, którego w Polsce nie ma. W Doñanie drobne ssaki stanowiły ok. 87% ofiar płomykówki, a wśród reszty znalazły się m.in. gady i płazy (razem ok. 4,5%).

Skąd to wiadomo? Z wypluwek. Sowa połyka drobną zdobycz w całości, a kości i sierść oddaje w zbitej kulce, w której zostają całe czaszki. Pod drzewem, na którym sowy odpoczywają, zbierają się ich dziesiątki. Jak rozebrać wypluwkę i rozpoznać szczęki gryzoni, ćwiczysz w lekcji B5.

Rok nornika, rok sowy

Na północy Europy liczba norników wzrasta i załamuje się mniej więcej co 3–4 lata, a sowy idą za nimi. Erkki Korpimäki przez 47 lat badał włochatki w zachodniej Finlandii. W latach, gdy norników brakowało, sowy składały jaja ok. miesiąc później, a zniesienia były mniejsze o 2–3 jaja. Gdy badacze dokarmiali sowy, lęgi zaczynały się wcześniej, a mniej piskląt ginęło. Podobnie reagują uszatka i uszatka błotna.

U puszczyka uralskiego Strix uralensis (ang. Ural Owl) w długoletnich badaniach w południowej Finlandii liczba par lęgowych w badanej populacji wahała się od 9 do 204 (w latach 1965–2016), zależnie od fazy cyklu. W złe lata większość par zostaje na terytoriach, ale w ogóle nie składa jaj.

Spiżarnia sóweczki

Sóweczka Glaucidium passerinum (ang. Eurasian Pygmy Owl), najmniejsza sowa Polski, zimą robi zapasy. Pod koniec października, gdy przychodzą przymrozki, upycha zdobycz w dziuplach i budkach, które działają jak zamrażarki, czasem w kilku budkach odległych o kilka kilometrów. W Finlandii średni zapas jednej sowy w roku ważył ok. 443 g, a rekordowy ok. 4,5 kg (dane z 21 lat i ponad 400 sów). Sowy z większymi zapasami częściej przeżywały zimę. Ciepłe, deszczowe jesienie psują ten system, bo zapasy gniją.

Sóweczka robi spiżarnie także w sezonie lęgowym. W Polsce badacze opisali 183 takie spiżarnie. Zakładały je prawie wyłącznie samice, średnio ok. 27 m od dziupli z gniazdem.

Łajno jako przynęta

Pójdźka ziemna Athene cunicularia (ang. Burrowing Owl) z obu Ameryk, krewna naszej pójdźki, gniazduje w norach w ziemi. Znosi pod nie łajno ssaków. Przypuszczano, że maskuje nim zapach gniazda przed drapieżnikami. Eksperyment pokazał co innego: łajno przyciąga żuki gnojowe, a sowy przy norach z dodanym nawozem zjadały 10 razy więcej żuków niż przy norach bez niego. Autorzy pracy w „Nature” nazwali to używaniem łajna jako narzędzia.

Jak długo żyją sowy

Najlepsze dane dają obrączki. Europejska lista rekordów długowieczności EURING (stan na 2023 r.) podaje dla sów m.in.:

To rekordy, nie średnie. Wiele sów ginie dużo wcześniej, zwłaszcza w pierwszym roku życia. Część rekordzistów znaleziono martwych przy drogach albo pod drutami.

Osiadłe, koczownicze, wędrowne

Sowy Europy dzielą się mniej więcej na trzy grupy:

• Osiadłe trzymają terytorium przez cały rok, jak puszczyk.
• Koczownicze przenoszą się tam, gdzie akurat jest dużo gryzoni. Uszatka błotna gniazduje w Hiszpanii nieregularnie, a zimą jednym z jej głównych zimowisk jest dolina dolnego Gwadalkiwiru w Andaluzji. Najwięcej obserwacji przypada na lata plagi norników: 2007, 2014 i 2019.
• Wędrowne: syczek, jedyna europejska sowa, która odbywa długą wędrówkę za Saharę (choć część syczków z południa Hiszpanii zimuje na miejscu).

Syczki z południowej Hiszpanii z nadajnikami GPS leciały szybko wzdłuż wybrzeży Maroka i Sahary Zachodniej, zachodnim skrajem pustyni. Jesienią startowały we wrześniu lub na początku października, a zimowały w Mauretanii, Senegalu, Mali, Gambii, Gwinei i Sierra Leone, w zadrzewionym terenie. Wiosną wracały na początku kwietnia. To badanie objęło tylko sześć ptaków, więc traktuj je jako pierwszy szkic trasy. Na stacji obrączkarskiej na Gibraltarze syczki łapią się jesienią w sieci w niemałych liczbach, więc część z nich przelatuje przez Cieśninę.

Zimowe noclegowiska uszatek

Uszatka Asio otus (ang. Long-eared Owl) zimą zbiera się w grupy na wspólnych noclegowiskach, także w miastach, np. w Brzegu (do ok. 35–40 ptaków). W Polsce największe takie stada nie przekraczają zwykle ok. 50 ptaków, a w serbskiej Kikindzie zimą nocuje ich kilkaset (rekordowo ponad 700). Pod drzewem łatwo je znaleźć po wypluwkach. Noclegowiska są chronione: w Polsce nie wolno płoszyć sów w miejscach noclegu.

Inwazje z północy

Sowy tajgi i tundry co jakiś czas pojawiają się daleko na południe od lęgowisk. Sowa jarzębata Surnia ulula (ang. Northern Hawk-Owl) pojawiła się w Polsce ok. 51 razy, w różnych latach, a puszczyk mszarny po latach pojawów z Białorusi zaczął u nas gniazdować. Najbardziej znanym koczownikiem jest jednak sowa śnieżna.

Sowa śnieżna — Bubo scandiacus (ang. Snowy Owl)

Sowa śnieżna gniazduje na arktycznej tundrze, na ziemi, w płytkim dołku. Jej życie zależy od lemingów. Na Wyspie Bylota w kanadyjskiej Arktyce przez ponad 20 lat lemingi stanowiły do ok. 95% letniego pokarmu tych sów, a liczba gniazd i ich sukces zmieniały się z roku na rok razem z liczbą lemingów. W 2014 r., roku szczytu, na powierzchni 100 km² gniazdowało 20 par. Rok później na powierzchni pięć razy większej nie było ani jednego lęgu. Lęgowisko nie jest stałe: sowy szukają lemingów w całej Arktyce, a samice śledzone nadajnikami gniazdowały w kolejnych latach nawet ok. 1600 km od poprzedniego gniazda.

Samiec z wiekiem staje się prawie czysto biały. Samica jest większa i ma ciemne plamki zlewające się w poprzeczne prążki, a młode są nakrapiane jeszcze gęściej. Plansza poniżej pokazuje samca, samicę i młodego ptaka.

W Polsce sowa śnieżna to bardzo rzadki gość zimowy, notowany od października do marca, głównie na północy kraju. Większe pojawy (inwazje) odnotowano zimą 1920/21 i 1932/33. Na zimowisku zwykle milczy. Wolnego nagrania jej głosu nie znalazłam, ale głosów z tundry możesz posłuchać na stronie gatunku w xeno-canto.

Filmy

• YouTube: duet puszczyków nocą
• YouTube: młode płomykówki w budce
• YouTube: sóweczka i jej spiżarnia
• YouTube: sowa śnieżna i lemingi na tundrze

Źródła

• BTO: Tawny Owl, BirdFacts: osiadłość, terytorium, para na całe życie
• BTO: Tawny Owl Point Survey, materiały: duet puszczyków
• Barn Owl Trust: Barn Owls in spring, nesting: brak gniazda, wysiadywanie od pierwszego jaja, wykluwanie co 2–3 dni
• Barn Owl Trust: What to do if you find a young Barn Owl
• RSPCA: Found a baby bird of prey: gałęziaki puszczyka
• Valkama J. i in. 2002, Hatching asynchrony and brood reduction in Tengmalm's owl, Oecologia 133: 334–341
• Factors Affecting Growth of Tengmalm's Owl Nestlings: Prey Abundance, Sex and Hatching Order, PLoS ONE 2015
• Roulin A., Kölliker M., Richner H. 2000, Barn owl (Tyto alba) siblings vocally negotiate resources, Proc. R. Soc. B 267: 459–463
• Dalsze prace o pisklętach płomykówki, które słuchają rodzeństwa: Behavioral Ecology 2012 (PDF) i 2013 (PDF)
• TP „Bocian”: program ochrony płomykówki i folder „Płomykówka” (PDF)
• Wikipedia: Pójdźka zwyczajna i National Geographic Polska: sowy przeprowadzają się z CPK: budki tubowe
• Wilk T. i in. 2020, Czerwona lista ptaków Polski, OTOP (PDF): puszczyk mszarny, puchacz
• Penteriani V., Lourenço R., Delgado M.M. 2012, Eagle Owls in Doñana, British Birds 105: 88–95 (PDF): gniazda puchaczy w cudzych gniazdach i na ziemi
• Ornis Svecica 31 (2021): pokarm płomykówki i uszatki błotnej w Vega de Granada
• Herrera C.M., Jaksić F.M. 1980, The Auk: płomykówka w Hiszpanii i Chile (PDF)
• Korpimäki E. 2020, Highlights from a long-term study of Tengmalm's Owls, British Birds
• Wikipedia (de): Waldkauz i Waldohreule: głosy młodych
• Ardea 97(4) 2009: reakcje sów i pustułek na zmiany liczebności norników
• Streszczenia WOC 2017: długoletnie badania puszczyka uralskiego w Häme (PDF)
• Korpimäki E., Piironen A., Laaksonen T. 2025, Journal of Animal Ecology: zapasy sóweczki i BOU: gnijące spiżarnie
• Ornis Polonica 2019: spiżarnie sóweczki w sezonie lęgowym
• Levey D.J., Duncan R.S., Levins C.F. 2004, Use of dung as a tool by burrowing owls, Nature 431: 39
• EURING: European Longevity Records, 1.09.2023 (PDF)
• SEO/BirdLife, III Atlas: búho campestre i autillo europeo
• BirdGuides: Study uncovers where Spanish Scops Owls head for winter (Ardeola 69(1), 2022)
• ResearchGate: syczek jako jedyna europejska sowa wędrująca za Saharę GONHS: Gibraltar Bird Observatory i obrączkowanie na Jews Gate (blog)
• Stowarzyszenie Ochrony Sów: obrączkowanie uszatek na zimowiskach i Brzeg: najliczniejsza z brzeskich sów
• Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, Dz.U. 2022 poz. 2380 (PDF)
• Wikipedia: Sowa jarzębata i Puszczyk mszarny
• Therrien J.-F., Gauthier G., Robillard A., Lecomte N., Bêty J. 2015, Écologie de la reproduction du harfang des neiges dans l'Arctique canadien, Le Naturaliste canadien 139(1): 17–23
• Project SNOWstorm: raport J.-F. Therriena z Arktyki i The Nature Conservancy: koczownicze sowy śnieżne
• Wikipedia: Sowa śnieżna: status w Polsce, inwazje 1920/21 i 1932/33, szata
• Wikipedia (de): Schnee-Eule: głos, milczenie poza sezonem lęgowym
• xeno-canto: Bubo scandiacus

Mini-quiz

1. Dlaczego w jednym gnieździe płomykówki siedzą pisklęta różnej wielkości?
2. Co robią pisklęta płomykówki, gdy rodziców nie ma w gnieździe?
3. Znajdujesz w parku puchatego młodego puszczyka na ziemi. Co robisz?
4. Ile ważył średni roczny zapas jednej sóweczki w badaniach fińskich?
5. Do której grupy należą syczek, uszatka błotna i puszczyk: osiadłych, koczowniczych czy wędrownych?

Odpowiedzi

1. Samica wysiaduje od pierwszego jaja, a jaja wykluwają się co 2–3 dni. Najstarsze pisklę jest więc o kilka, a nawet kilkanaście dni starsze od najmłodszego. Gdy brakuje pokarmu, najmłodsze ginie pierwsze.
2. Nawołują do siebie i „negocjują”: najbardziej głodne woła najgłośniej, a najedzone milknie, więc każde zapowiada, jak mocno będzie walczyć o następną zdobycz.
3. Zostawiasz go i odchodzisz. To gałęziak, rodzice wiedzą, gdzie jest, i dalej go karmią. Jeśli grozi mu kot, pies albo samochód, przenosisz go na pobliską gałąź.
4. Ok. 443 g. Rekordowy zapas ważył ok. 4,5 kg, a sowy z większymi zapasami częściej przeżywały zimę.
5. Syczek jest wędrowny (większość zimuje w Afryce Zachodniej), uszatka błotna koczownicza (idzie za gryzoniami), puszczyk osiadły.