Dlaczego sowy wołają
Głos sowy to przede wszystkim ogłoszenie terytorium i zaproszenie dla partnerki. Sowy, które nie odlatują na zimę, mają w roku dwa sezony głosowe: jesienny, kiedy młode ptaki szukają rewirów, a pary je odnawiają, i późnozimowy i wiosenny, kiedy zaczynają się lęgi i głosów jest najwięcej. Najchętniej wołają w spokojne, bezwietrzne i pogodne noce, zwykle w pierwszych 2–3 godzinach po zachodzie słońca i w ostatnich dwóch przed świtem. W deszczu i wietrze słychać je rzadko.
Głos to podpis. U puszczyka każdy samiec ma swoją wersję pieśni, a badacze rozpoznawali poszczególne ptaki po sonogramach z bardzo dużą trafnością. U puszczyka cięższe samce pohukują też niżej.
Sowa nie śpiewa „dla siebie”: woła do sąsiadów i do partnerki, a ci odpowiadają. Dlatego w dobrą noc często słychać duety i przekomarzanie się sąsiednich samców. Słynne „uhu-hu… kju-wik” puszczyka to nie jeden ptak, tylko para: samica woła „kju-wik”, a samiec odpowiada pohukiwaniem. Posłuchaj najpierw każdego z osobna, a potem duetu:
Samiec: głos terytorialny
Samica: „ke-wick”
Duet: samica woła „kju-wik”, w oddali odpowiada samiec
Jak czytać sonogram
Sonogram to wykres dźwięku: w poziomie biegnie czas (tu pierwsze kilkanaście sekund nagrania), w pionie wysokość dźwięku (od 0 u dołu do 4 kHz u góry, a przy sowach o niskim głosie do 2 kHz: skala jest podpisana z boku), a im ciemniej, tym głośniej. Szum wiatru czy ruchu ulicznego to rozmyta szarość przy dole, głos ptaka to wyraźny, ciemny ślad.
Na co patrzeć:
- Wysokość: jak wysoko leży ślad. Niski, głuchy głos uszatki leży nisko (ok. 400 Hz), czysty gwizd sóweczki dużo wyżej (ok. 1,3–1,4 kHz).
- Kształt nuty: pozioma kreska to dźwięk o stałej wysokości („huu”), łuk w górę albo w dół to głos, który się wznosi albo opada („kju-wik” samicy puszczyka najpierw opada, potem rośnie).
- Drżenie: falista kreska to tremolo, jak w końcówce pieśni samca puszczyka („hu-hu-hu-huuuu”).
- Rytm: odstępy między śladami. Syczek woła jedną nutą co 2–3,5 s, włochatka wyrzuca serię kilku nut jedna za drugą.
- Harmoniczne: słabsze kopie śladu wyżej, w równych odstępach. Mówią o barwie głosu, nie o wysokości: liczy się najniższy ślad.
Porównaj teraz dwa sonogramy: pieśń samca puszczyka (długa nuta, przerwa, krótka nuta i drżąca fraza) i głos samca uszatki (pojedyncze, głuche, niskie „hu” co kilka sekund, prawie bez zmian wysokości).
Samiec: głos terytorialny i klaskanie skrzydłami
Drabina wysokości
Najprostszy pierwszy krok w nocy to pytanie: nisko czy wysoko? Wartości poniżej są przybliżone, z analiz nagrań, a puszczyk i włochatka leżą prawie na tej samej wysokości.
| Sowa | Głos | Wysokość (ok.) | Rytm |
|---|---|---|---|
| Puchacz | głębokie, dwusylabowe „uu-hu” | bardzo nisko | pojedyncze, co kilka sekund; słychać do ok. 1 km |
| Uszatka (samiec) | miękkie, głuche „hu” | ok. 400 Hz | co 2–8 s, nawet kwadrans bez przerwy |
| Włochatka | seria 4–10 czystych „u-u-u-u”, wznosząca się | ok. 700–850 Hz | seria, przerwa kilku sekund, seria |
| Puszczyk (samiec) | „huuu… hu… hu-hu-huuu” z drżącą końcówką | ok. 800 Hz | pieśń co kilkadziesiąt sekund |
| Samica puszczyka | ostre „kju-wik” | ok. 1–1,4 kHz | pojedyncze wołania |
| Sóweczka | jasny gwizd „djuu” | ok. 1,3–1,4 kHz | co ok. 2 s |
| Syczek | krótkie, nosowe „tjuu” | ok. 1,4 kHz | co 2–3,5 s, godzinami |
Samiec: głos terytorialny, Lombardia
Samiec: głos terytorialny
Licz i odmierzaj rytm
Kiedy wysokość nie wystarcza, liczy się rytm. Dwa ćwiczenia, które warto zrobić z nagraniami poniżej:
- Policz nuty włochatki. Samiec woła serią 4–10 fletowych „u”, coraz wyżej i coraz głośniej, i urywa. W dobrą noc słychać go nawet z 2 km. Policz, ile nut jest w jednej serii i jak długa jest przerwa.
- Odmierz syczka. Postukaj palcem w rytm: jedno „tjuu” co 2–3,5 s, z tego samego miejsca, czasem przez pół nocy. Na południu Hiszpanii to jeden z najczęstszych nocnych dźwięków wiosny i lata.
Samiec: krótka seria do policzenia nut
Samiec: głos terytorialny
Samiec: głos terytorialny, Ardèche (Francja), sierpień 2025
W Polsce syczek jest wielką rzadkością. W maju 2024 r. nawołującego samca nagrano w Bydgoszczy, a w lipcu 2025 r. po raz pierwszy od ponad stu lat potwierdzono w Polsce jego lęg. Posłuchaj tego polskiego nagrania:
Samiec, Bydgoszcz, maj 2024
Kto kogo udaje
Kilka nocnych dźwięków bardzo łatwo pomylić z sową. Te pary są opisane w literaturze i w forach ornitologów:
- Syczek i ropucha akuszerka Alytes obstetricans (ang. Common Midwife Toad) (Hiszpania): ropucha wydaje krótki, suchszy, niezmodulowany dźwięk, mniej więcej o cały ton niższy, i woła trochę szybciej, a kilka ropuch nakłada się na siebie. Syczek woła czysto, pojedynczo i bardzo regularnie, co 2–3 s. Nawet w bazie xeno-canto zdarzyło się nagranie opisane najpierw jako ropucha, a potem rozpoznane jako syczek.
- Sóweczka i gil: gwizd sóweczki przypomina gwizd gila Pyrrhula pyrrhula (ang. Eurasian Bullfinch), tylko jest dłuższy. Wskazówka: małe ptaki (sikory, mysikróliki, zięby) zlatują się z alarmem na głos sóweczki, więc zamieszanie wśród nich bywa śladem prawdziwej sowy.
- Włochatka i kszyk: wiosną kszyk Gallinago gallinago (ang. Common Snipe) „beczy” w locie godowym, a ten dźwięk bywa mylony z serią włochatki. Włochatka brzmi czyściej i równiej, woła z jednego miejsca, często długo, a „beczenie” kszyka to szum piór ogona w locie.
- Samica puszczyka i pójdźka: obie mają wołanie typu „kiu”. U pójdźki brzmi bardziej miaucząco i szczekliwie, i woła z wiejskiej okolicy, a ostrzejsze „kju-wik” samicy puszczyka dochodzi zwykle z lasu albo parku.
Głos terytorialny, okolice Sewilli
Dźwięki bez głosu
Nie wszystko, co słychać przy sowach, wychodzi z gardła:
- Klaskanie skrzydłami. Samiec uszatki w locie godowym uderza skrzydłami pod ciałem, a uszatka błotna robi to wysoko nad łąką, seriami kilku uderzeń na sekundę, podobnie jak łopot flagi. Klaskanie niesie się dalej niż głos. W nagraniu uszatki powyżej najpierw jest pieśń, potem klaśnięcia.
- Kłapanie dziobem to ostrzeżenie: sowa jest zaniepokojona albo gotowa do obrony, często przy gnieździe. Usłyszysz je u wielu gatunków, od puszczyka po włochatkę.
- Syczenie to obrona przed drapieżnikiem, a u płomykówki także chrapliwe głosy samic i piskląt w gnieździe.
Samiec: głos godowy, Wołyń (Ukraina), czerwiec 2025
Młode w nocy
Od czerwca do lipca łatwiej usłyszeć młode niż dorosłe sowy. Podloty siedzą w koronach drzew i godzinami proszą o jedzenie:
- młode uszatki piszczą przeciągle, wysoko, co kilka sekund, jak nienaoliwione drzwi (nagranie z Wrocławia);
- młode puszczyki wołają chrypliwie „kszik”, potem coraz bardziej jak dorosła samica.
Jeśli w czerwcowy wieczór w parku słyszysz „skrzypiące drzwi”, to prawie na pewno lęg uszatek. Nie szukaj ich z latarką: posłuchaj z daleka.
Młode: żebranie, Wrocław
Młode: żebranie o pokarm
Sylwetki: sowy, które widać
Większość sów oglądasz siedzące (o tym jest lekcja B7 o sowach). Kilka gatunków lata jednak za dnia albo o zmierzchu i trzeba je rozpoznać w locie, po kształcie, tak jak drapieżniki dzienne z modułu B1.
Ułóż sowy od najmniejszej do największej rozpiętości skrzydeł. Każda sylwetka jest narysowana w tej samej skali:
Układam ptaki
Na co patrzeć w locie:
- Uszatka błotna: długie, wąskie, jasne od spodu skrzydła z ciemnym końcem i białą tylną krawędzią, szerokie prążki na ogonie. Leci miękko, „wiosłując” głębokimi uderzeniami, szybuje na skrzydłach uniesionych w płytkie V i często zawisa. Łatwo ją wziąć za błotniaka.
- Uszatka: skrzydła krótsze i bardziej zaokrąglone, gęsto prążkowane, bez białej krawędzi, drobniejsze prążki na ogonie.
- Sowa jarzębata: spiczaste skrzydła i długi ogon, szybki, zwinny lot. Z daleka wygląda jak krogulec.
- Pójdźka: mała, krępa, przy dłuższych przelotach leci falistym lotem, jak dzięcioł.
Dwie sowy łatwo poznać także po zachowaniu na siedząco. Pójdźka obserwowana kiwa się w górę i w dół. Sóweczka zadziera ogon i kiwa nim na boki, kiedy jest podekscytowana, a na karku ma dwie jasne plamy jak „fałszywe oczy”.
Spróbuj: puszczyk z dłoni
Złóż dłonie w miseczkę, kciuki obok siebie, i dmuchnij w szczelinę między kłykciami kciuków. Spróbuj odtworzyć wzór „huuu… hu… hu-hu-huuu”. W badaniach puszczyki odpowiadały na naśladowane pohukiwanie bardzo często, nawet w większości prób.
Dlatego ćwicz w domu albo w miejscu, gdzie nie ma sów. Wabienie z głośnika i naśladowanie może odciągnąć samicę od jaj albo piskląt, więc nie rób tego w sezonie lęgowym (u naszych sów od stycznia do lipca), przy gniazdach ani przy gatunkach rzadkich. Więcej o zasadach w lekcji B5 o etyce.
Filmy
- YouTube: puszczyk, duet samca i samicy
- YouTube: klaskanie skrzydłami uszatki błotnej
- YouTube: jak czytać sonogram ptaka
Źródła
- D. Anderwald, Metody lokalizacji i ochrony puchacza oraz innych sów leśnych, Studia i Materiały CEPL 8, 2006: sezony głosowe, pora nocy, reakcje na wabienie
- K. Śnigórska, A. Subel, Monitoring wybranych gatunków sów w Ojcowskim PN, Prądnik 25, 2015: terminy nasłuchów według instrukcji monitoringu sów leśnych
- Wild Echoes: puszczyk, uszatka, włochatka, sóweczka: analizy sonogramów i wysokości głosów
- Wikipedia (de): Waldkauz, Zwergohreule, Raufußkauz, Waldohreule, Sumpfohreule, Steinkauz, Sperlingskauz: opisy głosów za Mebs i Scherzinger, Die Eulen Europas, i podręcznikami Glutz i Bauer
- Wikipedia (en): Tawny owl: duet „to-whit to-whoo”, reakcje na naśladowanie (Redpath 1994)
- British Birds: insect, amphibian or bird? i eldiario.es: sonidos de la noche: syczek i ropucha akuszerka
- British Birds: Photospot, Pygmy Owl: sóweczka i gil
- Birds Canada: Boreal Owl ID: włochatka i kszyk
- National Geographic Polska: pierwszy lęg syczka od ponad 100 lat
- W. R. Petersen, At a Glance: eared owls, Bird Observer 28, 2000: uszatka i uszatka błotna w locie
- xeno-canto i Wikimedia Commons: nagrania; sonogramy narysowane z tych nagrań na ich licencjach
Mini-quiz
- Majowa noc w gaju oliwnym w Andaluzji: na sonogramie poziome, krótkie ślady na wysokości ok. 1,4 kHz, jeden co 2–3 s. Która sowa?
- Co na sonogramie oznacza ciemniejszy ślad?
- W czerwcu w parku słyszysz wieczorem przeciągłe piski „jak skrzypiące drzwi”. Kto to?
- Jak odróżnić w Andaluzji syczka od ropuchy akuszerki?
- Po czym w locie poznasz uszatkę błotną?
Odpowiedzi
- Syczek (sóweczka woła podobnie wysoko, ale w Andaluzji nie żyje).
- Głośniejszy dźwięk.
- Młode uszatki, czyli w pobliżu jest lęg.
- Rytm i barwa: syczek woła czysto, pojedynczo i bardzo regularnie co 2–3 s, ropucha krócej, suszej, niżej i trochę szybciej, a kilka ropuch nakłada się na siebie.
- Długie, wąskie, jasne skrzydła z ciemnym końcem i białą tylną krawędzią, szerokie prążki na ogonie, miękki, „wiosłujący” lot i zawisanie.