Co czyni sowę sową

Plan budowy sowy

W module B5 poznałaś sowę od strony terenowej: po czym ją rozpoznać i gdzie szukać. Tutaj zapytamy, dlaczego jest zbudowana właśnie tak. Na początek krótka lista cech, które razem tworzą „sowę”. Każdą rozwiniemy w kolejnych lekcjach.

Zwróć uwagę, jak wiele z tej sylwetki to pióra. Sowa wygląda na krępą i masywną, ale bez upierzenia okazuje się drobnym ptakiem na długich nogach. Ogromna głowa też jest w dużej części piórami: szlara i gęsty „kołnierz” sprawiają, że głowa wydaje się szersza niż czaszka.

Odwracalny palec zewnętrzny ma wśród dziennych drapieżników przede wszystkim rybołów, który trzyma nim śliską rybę (A2: Szpony, stopy i dziób). U sów to cecha całego rzędu: stopa może się ustawić po zwykłemu, trzy palce z przodu i jeden z tyłu, albo w krzyż, dwa na dwa. Jak to wygląda bez piór, zobaczysz w lekcji 3.

Dwie rodziny

Wszystkie sowy świata należą do jednego rzędu, sów (Strigiformes), który dzieli się na dwie rodziny:

• płomykówkowate (Tytonidae): płomykówki z rodzaju Tyto i płomykówki leśne Phodilus,
• puszczykowate (Strigidae): cała reszta, od maleńkiej sóweczki po puchacza.

W Europie płomykówkowate reprezentuje jeden gatunek: płomykówka Tyto alba (ang. Western Barn Owl). Wszystkie pozostałe europejskie sowy to puszczykowate. Jak je odróżnić?

Najciekawsza z tych cech to grzebieniasty pazur. Jego krawędź pokrywa rząd drobnych ząbków, jak w grzebieniu. Większość opisów umieszcza go na palcu środkowym, ale niektóre źródła łączą go z palcem wewnętrznym, który u płomykówek jest równie długi. Taki pazur mają też czaple, część lelków i kilka innych grup ptaków. Często czyta się, że służy do czesania piór albo usuwania pasożytów, ale to przypuszczenie, którego nikt dotąd dobrze nie sprawdził.

Płomykówki leśne z Azji i Afryki długo zaliczano do puszczykowatych, bo ich czaszka różni się od czaszki płomykówki. Badania DNA pokazały jednak, że są blisko spokrewnione z Tyto, i dziś stoją razem z nimi w płomykówkowatych. To dobra przestroga: wygląd nie zawsze mówi prawdę o pokrewieństwie.

Ile jest sów

Według listy IOC (World Bird List, wersja 15.1 z 2025 r.) rząd sów liczy 254 gatunki, w tym 5 wymarłych, w 25 rodzajach. Płomykówkowatych jest 20, puszczykowatych 234. Te liczby zmieniają się z każdą wersją listy: badania DNA i głosów co roku dzielą jakiś gatunek na dwa albo łączą dwa w jeden. Puszczykowate są tu szczególnie kłopotliwe, bo według badań genetycznych wiele ich rodzajów (m.in. Bubo, Strix, Otus, Asio, Athene) nie tworzy naturalnych, zamkniętych grup.

W tym kursie spotkasz 13 gatunków z Polski i południowej Hiszpanii. Tylko jeden z nich jest płomykówkowaty:

Jak je rozpoznać w terenie, uczy B5: Gatunki i trudne pary. Tutaj wystarczy zapamiętać: w naszym kursie jedna płomykówka i dwanaście puszczykowatych.

Sowy na drzewie rodowym ptaków

W lekcji o drzewie rodowym zobaczyłaś, że sokoły nie są krewnymi jastrzębi, tylko papug i wróblowych. Z sowami jest trudniej, bo uczeni wciąż się spierają.

• Jarvis i in. (2014) oraz Prum i in. (2015), dwie wielkie analizy genomów, umieściły sowy obok grupy kraskowych i dzięciołowych (kraski, zimorodki, dudki, dzięcioły i ich krewni). Szponiaste, czyli orły i jastrzębie, odgałęziały się w tych analizach osobno, wcześniej.
• Stiller i in. (2024), analiza genomów niemal wszystkich rodzin ptaków, wskazała odwrotnie: sowy i szponiaste są dla siebie najbliższymi krewnymi. Tę parę nazwano Hieraves („ptaki jastrzębie”).

Co z tego wynika? Albo sowy i jastrzębie są bliskimi kuzynami i haczykowaty dziób oraz szpony odziedziczyły po wspólnym przodku-drapieżniku, albo wykształciły je niezależnie, tak jak sokoły. Dziś nie da się tego rozstrzygnąć. Pewne jest tylko jedno: w każdej z tych wersji sowy leżą daleko od sokołów, a cichy lot i asymetryczne uszy to wynalazki sów (szlarę, choć słabiej rozwiniętą, mają też błotniaki).

Najstarsze sowy

Sowy to bardzo stara linia. Najstarsze znane szczątki pochodzą z paleocenu, kilka milionów lat po wymarciu dinozaurów:

• Ogygoptynx wetmorei z Kolorado, opisany w 1976 r. z jednej kości skoku, w tytule pracy nazwany „najstarszą sową świata”,
• Berruornis z Francji i Niemiec, uważany za najwcześniejszy zapis sowy w Starym Świecie (ok. 57–60 mln lat temu).

Ciekawy jest też Primoptynx poliotauros z Wyoming, sprzed ok. 55 mln lat. Miał powiększone pazury palucha i drugiego palca, jak dzisiejsze jastrzębie i orły. Autorzy opisu uważają, że zabijał zdobycz stopami, tak jak szponiaste, a dzisiejsze sowy dobijają ją raczej dziobem. To uproszczenie: współczesne sowy też mocno ściskają ofiarę szponami. Więcej o szponach w lekcji 3.

Miękkie pióra i maskowanie

Pióra sowy są wyjątkowo miękkie i luźne. To nie przypadek: miękkie pióro mniej szeleści, więc pomaga w cichym locie (lekcja 2), a gruba, puszysta warstwa dobrze trzyma ciepło.

Drugą rolą upierzenia jest maskowanie. Sowa śpi w dzień, a śpiąca sowa jest bezbronna: wypatrują jej jastrzębie, większe sowy, a drobne ptaki, gdy ją znajdą, robią wokół niej hałaśliwe zbiegowisko. Dlatego większość sów ma barwy kory, suchych liści i igliwia: szare, brązowe, rdzawe, w kreski, prążki i plamki, które rozbijają zarys ptaka.

Szary czy brązowy puszczyk

Puszczyk występuje w dwóch głównych odmianach barwnych: szarej i brązowej (z przejściami). To nie płeć ani wiek, tylko dziedziczna cecha: odmiana brązowa dominuje nad szarą. Fińscy badacze (Karell i in. 2011) przeanalizowali ok. 30 lat obrączkowania puszczyków w Finlandii. Okazało się, że brązowe puszczyki częściej giną w mroźne, śnieżne zimy. W miarę jak zimy łagodniały, ta presja słabła, a udział brązowych ptaków w populacji rósł. Uważa się, że to jeden z pierwszych przykładów, w których zmianę klimatu powiązano z ewolucją cechy dziedzicznej u dzikiego ptaka. Dlaczego brązowe ptaki gorzej znoszą śnieg (bo są lepiej widoczne? bo gorzej trzymają ciepło?), tego badanie nie rozstrzygnęło.

Pęczki piór, czyli „uszy”

Puchacz, uszatka, uszatka błotna i syczek mają na czubku głowy dwa pęczki piór, potocznie „uszy”. Z uszami nie mają nic wspólnego: prawdziwe otwory uszne leżą po bokach szlary, ukryte pod piórami (zobaczysz je w lekcji 2). Po co więc te pęczki? Hipotez jest kilka:

1. Kamuflaż (Perrone 1981): sowa odpoczywająca w dzień wyciąga się, przymyka oczy i stawia pęczki. Jej głowa przypomina wtedy złamany kikut gałęzi, a cała sylwetka gubi „sowi” kształt.
2. Udawanie ssaka (Mysterud i Dunker 1979): z pęczkami twarz sowy przypomina pysk drapieżnego ssaka z uszami, np. rysia, lisa czy kuny, co mogłoby odstraszać napastników.
3. Sygnał: pęczki mogłyby mówić coś innym sowom (o nastroju, płci) albo straszyć intruza, gdy sowa je nagle postawi.

Najnowszą pracę na ten temat napisali polscy badacze: Adrian Surmacki z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Piotr Minias z Uniwersytetu Łódzkiego (2025, Frontiers in Zoology). Porównali 184 gatunki puszczykowatych i sprawdzili, z czym wiąże się obecność pęczków. Wynik: pęczki występują przede wszystkim u sów ściśle nocnych, a wśród gatunków z pęczkami nocne mają je względnie większe niż te aktywne także w dzień. Większe pęczki mają też sowy polujące na ptaki (choć ten wynik autorzy uznają za mniej pewny). Autorzy wnioskują, że pęczki mogą pomagać nocnym sowom ukryć się podczas dziennego odpoczynku, czyli wspierają hipotezę kamuflażu. Zaznaczają jednak, że to wynik porównań, a nie eksperymentu, więc ostatnie słowo jeszcze nie padło.

Znajdź ukrytą sowę

Teraz sprawdź kamuflaż sów na sobie. Na każdym zdjęciu jest co najmniej jedna sowa. Poszukaj jej, zanim otworzysz rozwiązanie, i nie poprzestawaj na pierwszej znalezionej.

Rozwiązanie

1. Dwa puszczyki we Wrocławiu. Pierwszy siedzi w rozłamanym pniu, w górnej części zdjęcia, z przymkniętymi oczami. Drugi wygląda z dziupli w prawym dolnym rogu pnia, za cienką gałązką: widać tylko kawałek głowy i jedno oko. Zwróć uwagę, jak pióra pierwszego zlewają się z szarą, spękaną korą.
2. Uszatki przy kościele katolickim w Darovie (Rumunia). Jedna siedzi na gałęzi w środku zdjęcia i patrzy w obiektyw. Druga zerka spomiędzy liści przy lewej krawędzi, u góry: najpierw zobaczysz jej pomarańczowe oczy. Niżej, przy lewej krawędzi, widać jeszcze prążkowany fragment piór, być może trzeciego ptaka.
3. Dwie uszatki w gęstych krzakach na Fair Isle (Szetlandy). Jedna przycupnęła na desce płotu po lewej, druga siedzi w gąszczu po prawej, nad płotem, z postawionymi pęczkami. Uszatki zimują w grupach także w Polsce, często w gęstych iglakach w parkach i na cmentarzach, i tak samo trudno je tam wypatrzyć.

Jeśli znalazłaś wszystkie od razu, gratuluję. Większość ludzi mija takie sowy, patrząc prosto na nie. W terenie lepiej szukać śladów niż ptaka: wypluwek i białych zacieków pod drzewem albo hałaśliwego zbiegowiska sikor i kosów (więcej w B5: Gdzie i kiedy).

Filmy

• YouTube: płomykówka i puszczyk, porównanie rodzin sów
• YouTube: po co sowom „uszy” z piór
• YouTube: kamuflaż sów, znajdź sowę

Źródła

• IOC World Bird List i zestawienie List of owl species (Wikipedia): 254 gatunki, 20 płomykówkowatych i 234 puszczykowate (wersja 15.1)
• Animal Diversity Web: Tytonidae i Strigidae: mostek, szlara, palce, płomykówki leśne
• Encyclopedia.com: Barn owls: grzebieniasty pazur
• Bird Ecology Study Group: pazury grzebieniaste u ptaków
• Salter J. F. i in. (2020). Extensive paraphyly in the typical owl family (Strigidae). The Auk 137: ukz070.
• Jarvis E. D. i in. (2014). Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds. Science 346: 1320–1331.
• Prum R. O. i in. (2015). A comprehensive phylogeny of birds (Aves) using targeted next-generation DNA sequencing. Nature 526: 569–573.
• Stiller J. i in. (2024). Complexity of avian evolution revealed by family-level genomes. Nature 629: 851–860. Omówienie: Wikipedia: Hieraves
• Rich P. V., Bohaska D. J. (1976). The World's Oldest Owl: A New Strigiform from the Paleocene of Southwestern Colorado. Smithsonian Institution.
• Guinness World Records: najwcześniejszy gatunek sowy (Berruornis)
• Mayr G., Gingerich P. D., Smith T. (2020). Opis Primoptynx poliotauros z wczesnego eocenu Wyoming (pdf). Omówienie: Sci.News
• Karell P., Ahola K., Karstinen T., Valkama J., Brommer J. E. (2011). Climate change drives microevolution in a wild bird. Nature Communications 2: 208.
• Perrone M. (1981). Adaptive significance of ear tufts in owls. The Condor 83: 383–384.
• Mysterud I., Dunker H. (1979), hipoteza naśladowania uszu ssaków, Animal Behaviour. Omówienie: Wikipedia: Ear tuft i Tetrapod Zoology: owl ear tuft mystery
• Surmacki A., Minias P. (2025). Praca o pęczkach piór u 184 gatunków puszczykowatych (pełny tekst w PMC). Frontiers in Zoology 22: 35, doi:10.1186/s12983-025-00587-x. Omówienie autora: adrian.web.amu.edu.pl

Mini-quiz

1. Wymień dwie cechy, po których odróżnisz płomykówkę od puszczykowatych.
2. Ile gatunków sów żyje w Europie w rodzinie płomykówkowatych?
3. Czy wiadomo, kto jest najbliższym krewnym sów wśród ptaków?
4. Co pokazało fińskie badanie puszczyków o odmianach barwnych?
5. Do czego, według Surmackiego i Miniasa, mogą służyć „uszy” sów?

Odpowiedzi

1. Na przykład: szlara w kształcie serca, długie nogi, grzebieniasty pazur, brak pęczków piór na głowie, ciemne oczy.
2. Jeden: płomykówka Tyto alba.
3. Nie. Jedne analizy genomów stawiały sowy obok kraskowych i dzięciołowych, najnowsza (Stiller i in. 2024) obok szponiastych. Pewne jest, że nie są krewnymi sokołów.
4. Brązowe puszczyki częściej giną w śnieżne zimy; gdy zimy złagodniały, udział brązowych ptaków w Finlandii zaczął rosnąć.
5. Do ukrywania się w czasie dziennego odpoczynku: pęczki są częstsze i większe u sów ściśle nocnych.