Przejdź do treści
A14 Policzyć niewidzialne: jak liczy się ptaki lęgoweLekcja 1 z 6

Cenzus, inwentaryzacja, monitoring

Policzyć wszystkie gniazda bocianów we wsi to proste: są duże, stoją na dachach i słupach i nigdzie nie uciekają. Policzyć wszystkie zięby w lesie jest niemożliwe. Ta lekcja wyjaśnia, czym różnią się trzy rodzaje liczenia ptaków i dlaczego ten, od którego zależą trendy, wcale nie musi znać prawdziwej liczby ptaków.

Dwa pytania, które dzielą wszystkie metody

Nie ma jednej metody liczenia ptaków. Poradnik GIOŚ Monitoring ptaków lęgowych (2015) dzieli je według dwóch pytań:

  1. Czy liczę wszystkie ptaki, czy zakładam, że policzę tylko część? Pierwsze to cenzus, drugie to indeks (wskaźnik) liczebności.
  2. Czy liczę na całym terenie, czy na wybranych kawałkach? Całość da się objąć tylko na małym obszarze. Zwykle liczy się na powierzchniach próbnych i z nich wnioskuje o reszcie (o tym jest lekcja 3).

Cenzus: liczenie wszystkich

Gniazdo bociana białego na dachu stodoły w Czapiewicach: duże, widoczne z daleka i nieruchome, dlatego bociany da się policzyć co do gniazdaFot. Bartosz Czarnecki, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Cenzus, czyli policzenie każdej pary na danym terenie, udaje się rzadko. Poradnik podaje przykłady: zajęte gniazda bociana białego we wsi, gniazda mew śmieszek w kwadracie 20 × 20 m wyznaczonym w kolonii, duże i dobrze widoczne ptaki gniazdujące rzadko w otwartej tundrze. Wspólne jest to, że liczy się coś nieruchomego i łatwego do zauważenia: gniazdo, a nie samego ptaka.

Dlaczego zwykle się nie udaje? Poradnik wymienia dwie przyczyny:

  • Ruchliwość. Ptak, który akurat poleciał na żer poza powierzchnię, nie może zostać policzony.
  • Niepełna wykrywalność. Nawet ptak obecny często pozostaje niezauważony: siedzi w gęstwinie, milczy, śpi. Temu poświęcona jest cała lekcja 2.

Nawet bociany przestają być „policzalne”, gdy zmieni się pytanie. Gniazda tak, ale wszystkie dorosłe bociany na danym terenie już nie, bo część z nich to ptaki bez gniazda, które swobodnie się przemieszczają.

Inwentaryzacja: zdjęcie w jednej chwili

Inwentaryzacja to jednorazowa ocena liczebności i rozmieszczenia ptaków na danym obszarze, zrobiona w krótkim czasie, tak krótkim, by liczebność nie zdążyła się w trakcie zmienić. Może być cenzusem, ale częściej liczy się na powierzchniach próbnych i wynik przelicza na cały obszar. Inwentaryzacja ma odpowiedzieć: ile ich jest i gdzie, i to możliwie trafnie.

Monitoring: film zamiast zdjęcia

Monitoring to oceny powtarzane regularnie, najlepiej co roku, przez wiele lat, bez ustalonego końca. Nie pyta „ile ich jest”, tylko „jak to się zmienia”. Poradnik podkreśla też, że monitoring ma służyć decyzjom: pokazać, czy populacja jest tam, gdzie chcemy, i czy działania ochronne działają.

InwentaryzacjaMonitoring
Kiedyraz, w krótkim oknieco roku, przez wiele lat
Pytanieile ptaków i gdziejak zmienia się liczebność i zasięg
Wynik musi byćtrafny i precyzyjnyprzede wszystkim powtarzalny

Wynik zaniżony, ale co roku tak samo

To najważniejsza myśl tej lekcji. Inwentaryzacja potrzebuje wyniku nieobciążonego, czyli takiego, który średnio trafia w prawdziwą liczbę. Monitoringowi wystarczy wynik precyzyjny, nawet jeśli jest obciążony, byle obciążenie nie zmieniało się z roku na rok.

W monitoringu wynik pierwszego roku zwykle przyjmuje się za punkt odniesienia, a kolejne lata wyraża jako jego wielokrotność: 0,8 to o 20% mniej niż na początku. Bezwzględna liczba jest wtedy mniej ważna niż stosunek między latami.

Przykład: z drogi przez dolinę rzeki co roku w tym samym tygodniu kwietnia liczę błotniaki stawowe nad trzcinami. Na pewno nie widzę wszystkich par, bo samica wysiaduje ukryta w trzcinie, a część rewirów leży za wałem. Jeśli jednak co roku widzę mniej więcej tę samą część ptaków, to spadek moich wyników z 12 do 6 w ciągu kilku lat znaczy, że par ubyło mniej więcej o połowę, choć prawdziwej liczby nie znam. Gdyby natomiast kolejne lata liczyła coraz lepsza obserwatorka, wyniki rosłyby, choć ptaków by nie przybyło. Dlatego tak ważna jest standaryzacja, o której jest lekcja 4.

Taki wynik nazywa się indeksem albo wskaźnikiem liczebności. Poradnik zauważa, że wskaźnikiem może być prawie każda liczba, która rośnie i maleje razem z liczbą ptaków: liczba słyszanych samców, odsetek punktów nasłuchu, w których odezwał się gatunek, liczba drzew ze śladami żerowania dzięcioła białogrzbietego.

Najlepiej, zdaniem poradnika, łączyć oba podejścia: coroczny, tani monitoring wskaźnika i co 5–10 lat dokładniejszą inwentaryzację, która pozwala przeliczyć wskaźnik na liczbę par.

Lokalnie i w całym kraju

W Polsce działają obok siebie dwa systemy liczenia ptaków. Monitoring Ptaków Polski (MPP), zlecany przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, ma dawać wyniki reprezentatywne dla całego kraju. Monitoringi lokalne prowadzi się na konkretnych obszarach chronionych, głównie obszarach Natura 2000 i w parkach narodowych.

Orlik krzykliwy — Clanga pomarina

Poradnik pokazuje na przykładzie orlika krzykliwego Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle), dlaczego te dwa systemy się uzupełniają. Wyobraź sobie, że w jednej ostoi liczba orlików wyraźnie spada. Jeśli w całym kraju spada w podobnym tempie, przyczyna działa zapewne w szerokiej skali (na przykład na zimowiskach albo na szlaku wędrówki) i zarządca ostoi niewiele na nią poradzi. Jeśli w kraju populacja jest stabilna, a spada tylko tutaj, winne są raczej czynniki lokalne, a wtedy to zarządca obszaru musi zareagować. Wynik lokalny ma sens dopiero na tle krajowego.

Odwrotnie to nie działa. Samo dodanie wyników z obszarów chronionych nie da obrazu całej Polski. Według poradnika obszary specjalnej ochrony ptaków i parki narodowe zajmują razem ok. 20% kraju, są bogatsze w gatunki i mają inne siedliska niż reszta, a trendy niektórych gatunków bywają tam inne niż poza nimi.

W locieFot. Georgi.petrov66, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Wolbrum avner, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Z wierzchuFot. Soner Bekir, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Orlik krzykliwy i podobne gatunki
CechaOrlik krzykliwyMyszołówOrlik grubodzioby
Grupa sylwetkiorły (mały orzeł)myszołowyorły
Skrzydładługie, prostokątne, średnio szerokieśredniej długości, szerokie, zaokrągloneszersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego
Koniec skrzydła („palce”)757
Ogonkrótkikrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzkrótki
Głowamała i wąskaduża, szyja krótka, słabo wystajemasywniejsza niż u krzykliwego
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko, z opuszczoną „ręką”płytkie V; często krąży„ręka” mocno opuszczona

Pomiar to jeszcze nie monitoring

Poradnik zwraca uwagę na często spotykane nadużycie słowa. Rok, dwa albo trzy lata liczenia ptaków przed budową farmy wiatrowej czy drogi bywają nazywane „monitoringiem przedrealizacyjnym”. To jednak inwentaryzacja (po angielsku baseline survey), a nie monitoring. Porównanie wyników sprzed i po inwestycji to układ przed–po (BA, before–after). Dopiero gdy w tym samym czasie liczy się też na podobnym terenie, do którego inwestycja nie sięga, powstaje układ BACI (before–after / control–impact), podstawowe narzędzie oceny wpływu. Poradnik kończy tę część cytatem z Lindenmayera i Likensa: nie każde mierzenie czegokolwiek w środowisku jest monitoringiem.

Źródła i dalsza nauka

  • Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 13–22 (wstęp i rozdz. 2: cenzus a indeks, inwentaryzacja a monitoring, analiza impaktu)
  • Bibby C.J., Burgess N.D., Hill D.A. 2000. Bird Census Techniques. Wyd. 2. Academic Press (klasyczny podręcznik metod liczenia ptaków)
  • Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): wyniki i raporty programu
  • OTOP: Monitoring Ptaków Polski: kto prowadzi poszczególne programy

Mini-quiz

  1. Dlaczego gniazda bocianów da się policzyć co do jednego, a dorosłych bocianów na tym samym terenie już nie?
  2. Co musi zostać stałe z roku na rok, żeby zaniżony wynik nadawał się do monitoringu?
  3. Dwuletnie liczenie ptaków przed budową drogi: inwentaryzacja czy monitoring?
Odpowiedzi
  1. Gniazdo jest nieruchome i dobrze widoczne, a część dorosłych bocianów to ptaki bez gniazda, które się przemieszczają.
  2. Obciążenie, czyli to, jaką część ptaków udaje się wykryć. Dlatego liczy się co roku tak samo.
  3. Inwentaryzacja (baseline survey). Porównana z liczeniem po budowie daje układ przed–po, a z terenem kontrolnym układ BACI.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)