Przejdź do treści
A14 Policzyć niewidzialne: jak liczy się ptaki lęgoweLekcja 2 z 6

Wykrywalność: ptaki, których nie słychać

Wynik liczenia to zawsze tylko część ptaków, które naprawdę są na powierzchni, a nawet najlepsza obserwatorka nie wie, jaka to część tej konkretnej nocy. W tej lekcji poznajesz jedno proste równanie, sprawdzasz je na wirtualnych puszczykach i liczysz, ile razy trzeba wrócić z pustymi rękami, żeby uczciwie napisać „tego gatunku tu nie ma”.

C = p · N

Poradnik GIOŚ zapisuje to tak: wynik liczenia C to tylko część N, czyli ptaków rzeczywiście obecnych na powierzchni.

C = p · N

p to prawdopodobieństwo, że obecnego ptaka wykryję podczas jednej kontroli. Jak każde prawdopodobieństwo, leży między 0 a 1, a w sezonie lęgowym prawie zawsze wyraźnie poniżej 1. Gdybym znała p, mogłabym odwrócić równanie: N = C / p. Słyszę 6 puszczyków przy p = 0,5, więc jest ich mniej więcej 12.

Dwie uwagi z poradnika:

  • p zawsze dotyczy konkretnej powierzchni i konkretnego czasu kontroli. Wykrywalność na hektarze i na kilometrze kwadratowym to dwie różne liczby.
  • Prawie pełna wykrywalność zdarza się głównie poza sezonem lęgowym: gęsi na polu, kaczki na jeziorze, siewkowce na mule. Wtedy policzenie wszystkich jest problemem technicznym, nie losowym (to świat liczenia stad w B9 i przelotu w B8). W sezonie lęgowym ptaki siedzą w rozproszeniu, w gęstej roślinności, i niepełna wykrywalność jest normą.

Rzut monetą: dwadzieścia wodniczek

Wodniczka w turzycach: samiec, który nie śpiewa, jest dla liczącego prawie niewidzialnyFot. Bouke ten Cate, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Poradnik ilustruje to przykładem, który warto zapamiętać. Na małej powierzchni ma terytoria 20 samców wodniczki Acrocephalus paludicola (ang. Aquatic Warbler). Samiec, który nie śpiewa, tylko żeruje w turzycach, jest praktycznie nie do wykrycia, więc wykrycie zależy od tego, czy zaśpiewa w czasie kontroli. Załóżmy, że szansa wynosi p = 0,5.

Średnio usłyszę 10 samców (20 · 0,5). Ale pojedyncze liczenie to jak 20 rzutów monetą: wynik zależy od przypadku, nie od obserwatorki. Autorzy poradnika „wykonali” 1000 wirtualnych kontroli i pokazali, że jedno liczenie może się skończyć prawie każdym wynikiem od ok. 3 do 17 samców. Najczęściej wychodzi 8–11, ale 5 albo 16 też się zdarzają, a 19 albo 20 praktycznie nigdy. Nawet przy p = 0,9, czyli u świetnie przygotowanej obserwatorki w najlepszej porze, może się trafić kontrola z zaledwie 13 samcami.

Wynik liczenia kształtują więc dwa źródła zmienności:

  1. To, co zmienia średnie p: doświadczenie obserwatorki, termin, godzina, pogoda. Na to można wpływać: ujednolicać warunki, szkolić się, liczyć w najlepszej porze.
  2. Czysty przypadek wokół tego średniego p. Tego nie da się usunąć żadną metodą. Trzeba o nim wiedzieć. Poradnik pisze wprost, że obserwatorzy doskonali, którzy za każdym razem wykrywają 90% ptaków, nie istnieją.

Kogo słychać, a kogo nie

Różnice między gatunkami są ogromne. Według poradnika samice przepiórki, derkacza czy wodniczki są podczas zwykłych kontroli wykrywane prawie nigdy. U wielu ptaków śpiewających wykrywalność samca wynosi ok. 0,6–0,7, a u skrytych i cichych gatunków poniżej 0,2. Grubodzioba na powierzchniach 1 km² szwajcarskiego monitoringu wykrywano podczas kontroli tylko w ok. 16% przypadków.

U sów i drapieżników jest podobnie. Samiec puszczyka, który w marcową noc poluje w milczeniu, jest dla liczącej tak samo nieobecny jak ten, którego nie ma. Wysiadująca samica błotniaka stawowego siedzi w trzcinie i nie widać jej wcale.

Sprawdź sama: noc na powierzchni

Poniżej jest powierzchnia 2 × 2 km z ukrytą liczbą rewirów puszczyka. Wybierz warunki i rób kolejne nocne kontrole. Słyszysz tylko te samce, które akurat się odezwały. Kiedy uznasz, że wiesz dość, wpisz, ile według Ciebie jest rewirów. Potem zobaczysz wszystkie i to, jak rozłożyłoby się 1000 wirtualnych kontroli.

Przygotowuję powierzchnię

Zwróć uwagę na dwie liczby: najlepszy pojedynczy wynik i to, ilu samców usłyszałaś choć raz we wszystkich kontrolach. Druga zwykle jest bliższa prawdy. Dlatego programy monitoringu każą wracać na powierzchnię kilka razy w sezonie.

Puszczyk — Strix aluco

Puszczyk Strix aluco (ang. Tawny Owl) jest dobrym bohaterem tej lekcji, bo liczy się go prawie wyłącznie uchem. Samiec zaznacza rewir pohukiwaniem, a samica woła „kju-wik” (posłuchaj ich osobno i w duecie w A8). Toki trwają od późnej zimy do wiosny, a puszczyk odzywa się też jesienią (B5). Każdy samiec ma przy tym własną wersję pieśni, co badacze wykorzystują, by odróżniać sąsiednie ptaki. Ta sama sowa w wietrzną noc może jednak milczeć do rana.

Samiec: głos terytorialny

Sonogram pierwszych 12 s nagrania: Samiec: głos terytorialny. W poziomie czas, w pionie wysokość dźwięku od 0 do 4 kHz.
Nagranie: Alvaro Ortiz Troncoso, CC BY-SA 4.0, xeno-canto XC583836, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Martin Mecnarowski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
W locieFot. Peter Trimming from Croydon, England, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Alexander Flume, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Puszczyk i podobne gatunki
CechaPuszczykPuszczyk uralski
Głosdrżące „huuu… hu-hu-huuu”; samica „kju-wik”głębokie „wuhu… wuhu-wuhu”
„Uszy”brakbrak
Sylwetkakrępaduża, z długim ogonem
Głowa i szlaraduża i okrągłaokrągła, gładka szara szlara
Oczyciemneciemne, małe

Ile kontroli, żeby wiedzieć, że gatunku nie ma?

„Wykrywalność” ma w literaturze dwa znaczenia. Pierwsze to p, szansa wykrycia jednego ptaka. Drugie to szansa wykrycia gatunku, czyli choć jednego z jego przedstawicieli na powierzchni. Jeśli jest tam N ptaków i każdy ma to samo p:

D = 1 − (1 − p)^N

Przykład z pójdźką Athene noctua (ang. Little Owl). Jeden samiec, który odzywa się podczas kontroli z szansą 0,3, daje D = 0,3. Trzy takie samce na powierzchni dają D = 1 − 0,7³ ≈ 0,66: choć jednego usłyszę w dwóch kontrolach na trzy.

Jeśli wracam n razy, szansa, że gatunek obecny na powierzchni choć raz się pokaże, rośnie:

K = 1 − (1 − D)^n

Dla D = 0,3: po jednej kontroli 30%, po trzech ok. 66%, po sześciu ok. 88%.

Poradnik podaje też wzór, który uwzględnia, jak bardzo spodziewałam się gatunku przed liczeniem (Wintle i in. 2005). Im pewniejsza byłam, że gatunek tu jest, tym więcej pustych kontroli potrzeba, żeby zmienić zdanie: przy D = 0,1 i wcześniejszej szansie spotkania 0,8 wychodzi ok. 41 kontroli, przy D = 0,3 ok. 12.

Stąd odpowiedź na pytanie z tytułu. Żeby mieć np. 95% pewności, że wykryłabym gatunek, gdyby tu był, potrzebuję tylu pustych kontroli z rzędu, by K przekroczyło 0,95. Dla D = 0,3 to 9 kontroli, a dla rzadko odzywającego się gatunku z D = 0,1 aż 29. Sprawdź to na suwakach:

30%
95%

9 kontroli bez wyniku

Gatunek, który wykrywasz w 30 kontrolach na 100, wykryłabyś, gdyby tu był, z szansą co najmniej 95% dopiero po 9 pustych kontrolach z rzędu. Po trzech pustych nocach ta szansa wynosi 66%. To jeszcze nie pewność, że gatunku nie ma: ta zależy też od tego, jak bardzo spodziewałaś się go przed liczeniem.

Słupek to szansa, że po tylu kontrolach gatunek obecny na powierzchni choć raz się pokazał (pierwszy słupek: jedna kontrola). Linia to Twoja pewność; wyraźniejsze słupki już ją przekraczają.

Fałszywe zera

Miejsce, gdzie gatunku nie stwierdzono, to nie to samo co miejsce, gdzie go nie ma. W literaturze mówi się o fałszywych zerach (false zeros, false absences). Poradnik wymienia typowe błędy lokalnych programów: milczące założenie, że wykrywa się wszystko, i bazy danych, które nie odróżniają kontroli z wynikiem zero od braku kontroli. W notatniku to dwie różne rzeczy: „byłam, słuchałam 10 minut, nic” i „nie byłam”.

Czy niska wykrywalność psuje monitoring?

Mniej, niż mogłoby się wydawać. Według poradnika większość programów monitoringu przyjmuje, że p jest mniej więcej stałe z roku na rok. Wtedy surowe wyniki liczeń są dobrymi wskaźnikami i trendy z nich policzone są wiarygodne (to myśl z lekcji 1). Kłopot zaczyna się, gdy p zmienia się kierunkowo, na przykład dlatego, że obserwatorzy z roku na rok są coraz lepsi.

Coraz częściej wykrywalność szacuje się więc z samych danych. Wymaga to powtarzanych liczeń: jeśli na tej samej powierzchni w krótkim czasie liczę kilka razy, to z tego, jak wyniki się różnią, da się oszacować p. Na tym opierają się modele rozpowszechnienia (occupancy) i modele N-mixture. Dlatego dwie albo trzy kontrole w sezonie to nie marnowanie czasu: zmniejszają też szansę, że trafią mi się same nietypowe wyniki.

Źródła i dalsza nauka

  • Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 22–26 (wykrywalność, ramka „Konsekwencje niepełnej wykrywalności”, ryc. 2.1–2.4, wzory 1–4)
  • Kéry M., Schmidt B.R. 2008. Imperfect detection and its consequences for monitoring for conservation. Community Ecology 9: 207–216 (cytowane w poradniku)
  • Wintle B.A., Kavanagh R.P., McCarthy M.A., Burgman M.A. 2005. Estimating and dealing with detectability in occupancy surveys for forest owls and arboreal marsupials. Journal of Wildlife Management 69: 905–917 (cytowane w poradniku; przykład z sowami)
  • MacKenzie D.I. i in. 2006. Occupancy Estimation and Modeling. Academic Press (modele rozpowszechnienia)

Mini-quiz

  1. Słyszę 4 samce przy p = 0,5. Ilu samców mogę się spodziewać na powierzchni?
  2. Dlaczego nawet najlepsza obserwatorka nie usłyszy co noc tej samej liczby puszczyków?
  3. Gatunek wykrywam w 3 kontrolach na 10. Czy po trzech pustych nocach mogę napisać, że go nie ma?
Odpowiedzi
  1. Ok. 8 (N = C / p = 4 / 0,5).
  2. Bo każdy samiec odzywa się albo nie z pewną szansą, jak w rzucie monetą: wynik jednej kontroli zależy od przypadku, nie tylko od niej.
  3. Nie. Po trzech kontrolach wykryłabym go, gdyby był, tylko z szansą ok. 66%. Do 95% pewności potrzeba 9 pustych kontroli.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Pójdźka Athene noctua (ang. Little Owl)

SiedzącyFot. Konstancja Tanjga-Nawrot, zdjęcie własne
W locieFot. IgorG88, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
W siedliskuFot. Artur Mikołajewski, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Pójdźka i podobne gatunki
CechaPójdźkaWłochatkaSóweczka
Głoszawodzące „guuk” i ostre „kiju”szybka seria „pu-pu-pu-pu”gwizd „djuu”
„Uszy”brakbrakbrak
Sylwetkamała, krótki ogon; kiwa się, gdy jest zaniepokojonakrępawielkości szpaka, długi ruchliwy ogon
Głowa i szlarapłaska i szerokaduża i kwadratowa, szlara z ciemną obwódkąmała
Oczyżółte, nad nimi białe „brwi”żółteżółte, małe