Przejdź do treści
A14 Policzyć niewidzialne: jak liczy się ptaki lęgoweLekcja 5 z 6

Jak dołączyć do monitoringu

Trendy, o których czytasz w kursie, w dużej części policzyli wolontariusze: ludzie, którzy co wiosnę wstają przed świtem i idą tą samą trasą co rok wcześniej. W tej lekcji sprawdzasz, jak wyglądały i wyglądają programy dla wolontariuszy w Polsce i w Hiszpanii, czego od nich wymagają i od czego zacząć, zanim się zgłosisz.

Zanim się zgłosisz

Liczenie w programie to nie wycieczka ornitologiczna. Z tego, co mówiły poprzednie lekcje, wynikają trzy warunki:

  1. Rozpoznawanie po głosie. W lesie i w trzcinach większość ptaków się słyszy, a nie widzi. Polski program pospolitych ptaków lęgowych wprost wymaga, by obserwatorka rozpoznawała ptaki i ich głosy.
  2. Powtarzalność. Ta sama trasa, podobne daty i godziny co roku, najlepiej przez wiele lat. Jeden sezon to inwentaryzacja, a nie monitoring (lekcja 1).
  3. Zgoda na nudę. Wylosowany kwadrat może być polem kukurydzy pod autostradą. Instrukcja programu prosi, żeby z niego nie rezygnować: powierzchnia z ubogą awifauną jest tak samo cenna jak bogata, bo bez niej próba przestaje być losowa (lekcja 3).

Dobra rozgrzewka to regularne kompletne listy w eBird z czasem i trasą, o których jest A7: uczą liczyć wszystko, nie tylko ładne ptaki, i notować wysiłek.

Polska: Monitoring Ptaków Polski

Chandler Robbins, twórca północnoamerykańskiego programu liczeń ptaków lęgowych (Breeding Bird Survey), w terenieFot. Barbara Dowell, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Monitoring Ptaków Polski (MPP) działa od 2006 roku na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Według raportu za lata 2021–2024 składał się z 34 programów, prowadzonych przez konsorcjum Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP) i Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, we współpracy z Komitetem Ochrony Orłów, Stowarzyszeniem Ochrony Sów i PTOP „Salamandra”. Dawał dane o 204 gatunkach: 182 lęgowych i 38 zimujących lub przelotnych, czyli o 78% gatunków regularnie gniazdujących w Polsce. Co roku liczyło w nim co najmniej 1400 osób, na ok. 4300 powierzchniach (Beuch i in. 2024).

Większość tych programów prowadzą wysoko wykwalifikowani obserwatorzy. Dwa były zorganizowane z myślą o wolontariuszach: obok koordynatora krajowego działali w nich koordynatorzy regionalni, a liczyło ok. 600 osób. To:

  • Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL), wiosną,
  • Monitoring Zimujących Ptaków Wodnych, zimą.

MPPL: dwie poranne kontrole w roku

W 2027 roku MPPL nie działa. Strona programu mppl.pl opisuje go w czasie przeszłym, jako realizowany w latach 2007–2025 w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska. Opisuję go tu, bo to wzór, na którym warto się uczyć, a jego wyniki są w całym kursie; gdyby program wrócił w nowej formie, ogłosi to OTOP.

MPPL prowadził OTOP od 2000 roku. Niedawno ukazało się podsumowanie jego 25 lat (Chodkiewicz i in. 2025): ponad 2,3 mln obserwacji z 29 tysięcy kontroli, zebranych przez 1034 obserwatorów na losowych kwadratach 1 × 1 km. Wyniki programu były podstawą raportów Polski dla Komisji Europejskiej, krajowej czerwonej listy i wskaźników ptaków krajobrazu rolniczego i lasów.

Tak wyglądały ostatnie sezony (według instrukcji z 2020 roku i strony OTOP):

KrokCo i kiedy
wybór kwadraturezerwacja na stronie programu albo przez koordynatora regionalnego
pierwsza wizytawytyczenie dwóch transektów i opis siedlisk, jeśli kwadrat jest nowy
liczenie wczesne10 kwietnia–15 maja, od świtu do 9:00
liczenie późne16 maja–30 czerwca, co najmniej 4 tygodnie po pierwszym
daneprzez Portal Obserwatora Monitoringu Ptaków Polski, do końca lipca

Szczegóły metody są w lekcji 4.

Czy i w jakiej formie będą działać inne programy MPP po sezonie 2025, trzeba sprawdzić na stronie Monitoringu Ptaków Polski albo zapytać w OTOP. W Hiszpanii programy SEO/BirdLife opisane niżej przyjmują nowe osoby.

Drapieżniki i sowy

Programy dla drapieżników prowadzi Komitet Ochrony Orłów (m.in. monitoring ptaków drapieżnych, orła przedniego, orlika grubodziobego, rybołowa i produktywności bielika), a dla sów Stowarzyszenie Ochrony Sów (sowy krajobrazu rolniczego i lęgowe sowy leśne). To programy dla doświadczonych obserwatorów, bo liczenie drapieżników i sów wymaga pracy przy rzadkich, chronionych ptakach i ich gniazdach. Droga do nich prowadzi zwykle przez lata obserwacji i kontakt z samą organizacją: KOO, Stowarzyszenie Ochrony Sów.

Hiszpania: programy SEO/BirdLife

W Hiszpanii podobną rolę pełnią programy wolontariackie SEO/BirdLife. Dane z nich cytuje już A8, pisząc o spadkach pójdźki, płomykówki i syczka.

SACRE: ptaki pospolite wiosną

SACRE (Seguimiento de Aves Comunes Reproductoras en España) działa od 1996 roku i liczy ptaki pospolite wiosną, od 15 kwietnia do 15 czerwca. Według biuletynu programów SEO/BirdLife z 2023 roku:

  • powierzchnią jest wybrany przez uczestniczkę kwadrat UTM 10 × 10 km,
  • liczy się na 20 punktach po 5 minut albo na trasie z 8 odcinków po 15 minut,
  • są dwie wizyty: 15 kwietnia–15 maja i 15 maja–15 czerwca,
  • liczenie zaczyna się o świcie i kończy przed południem; ptaki zapisuje się w dwóch pasach: do 25 m i dalej.

Instrukcja wariantu z trasą podkreśla to samo co polska: trasa ma być wygodna i dostępna co roku, a co sezon liczy się tak samo, z tym samym obserwatorem, w tych samych datach i godzinach, w tym samym kierunku. Zapisy przyjmuje strona sacre.seo.org. Jest też zimowy odpowiednik, SACIN.

Pójdźka — Athene noctua

Pójdźka Athene noctua (ang. Little Owl) jest jednym z gatunków, dla których SEO/BirdLife prowadzi program NOCTUA: liczenie ptaków nocnych, od pójdźki i syczka po puchacza i lelki. Program powstał pod koniec lat 90., a jego wyniki pokazują m.in. umiarkowany spadek liczebności pójdźki i płomykówki w Hiszpanii.

NOCTUA jest szczególnie przystępna:

  • wystarczą trzy wieczory w roku: jeden między grudniem a połową lutego, drugi wiosną (od marca do połowy maja), trzeci od połowy kwietnia do końca czerwca,
  • liczy się na 5 punktach po 10 minut, od zmierzchu, łącznie ok. dwie godziny,
  • trasa może leżeć w miejscu, które i tak często odwiedzasz,
  • według SEO/BirdLife może uczestniczyć każdy, kto rozpozna ptaki nocne po głosie, a organizacja udostępnia materiały do nauki.

Szczegóły i zapisy: seo.org/noctua.

SiedzącyFot. Konstancja Tanjga-Nawrot, zdjęcie własne
W locieFot. IgorG88, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
W siedliskuFot. Artur Mikołajewski, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Pójdźka i podobne gatunki
CechaPójdźkaWłochatkaSóweczka
Głoszawodzące „guuk” i ostre „kiju”szybka seria „pu-pu-pu-pu”gwizd „djuu”
„Uszy”brakbrakbrak
Sylwetkamała, krótki ogon; kiwa się, gdy jest zaniepokojonakrępawielkości szpaka, długi ruchliwy ogon
Głowa i szlarapłaska i szerokaduża i kwadratowa, szlara z ciemną obwódkąmała
Oczyżółte, nad nimi białe „brwi”żółteżółte, małe

Przelot: Migres

Jesienną wędrówkę nad Cieśniną Gibraltarską liczy program Fundación Migres, o którym jest w B3. Jak liczy się przelot, uczy B8.

Moje pierwsze kroki

Gdybym zaczynała dziś, zrobiłabym to w tej kolejności:

  1. przez jeden sezon wysyłam kompletne listy do eBird z tej samej trasy co tydzień i uczę się głosów,
  2. sprawdzam, czy umiem rozpoznać po głosie najpospolitsze ptaki okolicy (dobry test: poranek w maju),
  3. sprawdzam, który program działa w danym roku, piszę do jego koordynatora i pytam, czy przyjmuje nowe osoby i czy w pobliżu jest wolny kwadrat albo trasa,
  4. pierwszy sezon traktuję jako naukę: notuję dokładnie trasę, godziny i pogodę, żeby za rok powtórzyć wszystko tak samo.

Źródła i dalsza nauka

Mini-quiz

  1. Które dwa programy Monitoringu Ptaków Polski były zorganizowane z myślą o wolontariuszach?
  2. Ile wieczorów w roku trwa udział w programie NOCTUA i ile punktów się kontroluje?
  3. Dlaczego nie należy rezygnować z wylosowanego kwadratu, który wydaje się „nudny”?
Odpowiedzi
  1. Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych i Monitoring Zimujących Ptaków Wodnych.
  2. Trzy wieczory, pięć punktów po 10 minut.
  3. Bo wtedy próba przestaje być losowa i wyniki przestają opisywać cały teren; uboga powierzchnia jest tak samo cenna jak bogata.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj