Zanim się zgłosisz
Liczenie w programie to nie wycieczka ornitologiczna. Z tego, co mówiły poprzednie lekcje, wynikają trzy warunki:
- Rozpoznawanie po głosie. W lesie i w trzcinach większość ptaków się słyszy, a nie widzi. Polski program pospolitych ptaków lęgowych wprost wymaga, by obserwatorka rozpoznawała ptaki i ich głosy.
- Powtarzalność. Ta sama trasa, podobne daty i godziny co roku, najlepiej przez wiele lat. Jeden sezon to inwentaryzacja, a nie monitoring (lekcja 1).
- Zgoda na nudę. Wylosowany kwadrat może być polem kukurydzy pod autostradą. Instrukcja programu prosi, żeby z niego nie rezygnować: powierzchnia z ubogą awifauną jest tak samo cenna jak bogata, bo bez niej próba przestaje być losowa (lekcja 3).
Dobra rozgrzewka to regularne kompletne listy w eBird z czasem i trasą, o których jest A7: uczą liczyć wszystko, nie tylko ładne ptaki, i notować wysiłek.
Polska: Monitoring Ptaków Polski
Monitoring Ptaków Polski (MPP) działa od 2006 roku na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Według raportu za lata 2021–2024 składał się z 34 programów, prowadzonych przez konsorcjum Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP) i Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, we współpracy z Komitetem Ochrony Orłów, Stowarzyszeniem Ochrony Sów i PTOP „Salamandra”. Dawał dane o 204 gatunkach: 182 lęgowych i 38 zimujących lub przelotnych, czyli o 78% gatunków regularnie gniazdujących w Polsce. Co roku liczyło w nim co najmniej 1400 osób, na ok. 4300 powierzchniach (Beuch i in. 2024).
Większość tych programów prowadzą wysoko wykwalifikowani obserwatorzy. Dwa były zorganizowane z myślą o wolontariuszach: obok koordynatora krajowego działali w nich koordynatorzy regionalni, a liczyło ok. 600 osób. To:
- Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL), wiosną,
- Monitoring Zimujących Ptaków Wodnych, zimą.
MPPL: dwie poranne kontrole w roku
W 2027 roku MPPL nie działa. Strona programu mppl.pl opisuje go w czasie przeszłym, jako realizowany w latach 2007–2025 w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska. Opisuję go tu, bo to wzór, na którym warto się uczyć, a jego wyniki są w całym kursie; gdyby program wrócił w nowej formie, ogłosi to OTOP.
MPPL prowadził OTOP od 2000 roku. Niedawno ukazało się podsumowanie jego 25 lat (Chodkiewicz i in. 2025): ponad 2,3 mln obserwacji z 29 tysięcy kontroli, zebranych przez 1034 obserwatorów na losowych kwadratach 1 × 1 km. Wyniki programu były podstawą raportów Polski dla Komisji Europejskiej, krajowej czerwonej listy i wskaźników ptaków krajobrazu rolniczego i lasów.
Tak wyglądały ostatnie sezony (według instrukcji z 2020 roku i strony OTOP):
| Krok | Co i kiedy |
|---|---|
| wybór kwadratu | rezerwacja na stronie programu albo przez koordynatora regionalnego |
| pierwsza wizyta | wytyczenie dwóch transektów i opis siedlisk, jeśli kwadrat jest nowy |
| liczenie wczesne | 10 kwietnia–15 maja, od świtu do 9:00 |
| liczenie późne | 16 maja–30 czerwca, co najmniej 4 tygodnie po pierwszym |
| dane | przez Portal Obserwatora Monitoringu Ptaków Polski, do końca lipca |
Szczegóły metody są w lekcji 4.
Czy i w jakiej formie będą działać inne programy MPP po sezonie 2025, trzeba sprawdzić na stronie Monitoringu Ptaków Polski albo zapytać w OTOP. W Hiszpanii programy SEO/BirdLife opisane niżej przyjmują nowe osoby.
Drapieżniki i sowy
Programy dla drapieżników prowadzi Komitet Ochrony Orłów (m.in. monitoring ptaków drapieżnych, orła przedniego, orlika grubodziobego, rybołowa i produktywności bielika), a dla sów Stowarzyszenie Ochrony Sów (sowy krajobrazu rolniczego i lęgowe sowy leśne). To programy dla doświadczonych obserwatorów, bo liczenie drapieżników i sów wymaga pracy przy rzadkich, chronionych ptakach i ich gniazdach. Droga do nich prowadzi zwykle przez lata obserwacji i kontakt z samą organizacją: KOO, Stowarzyszenie Ochrony Sów.
Hiszpania: programy SEO/BirdLife
W Hiszpanii podobną rolę pełnią programy wolontariackie SEO/BirdLife. Dane z nich cytuje już A8, pisząc o spadkach pójdźki, płomykówki i syczka.
SACRE: ptaki pospolite wiosną
SACRE (Seguimiento de Aves Comunes Reproductoras en España) działa od 1996 roku i liczy ptaki pospolite wiosną, od 15 kwietnia do 15 czerwca. Według biuletynu programów SEO/BirdLife z 2023 roku:
- powierzchnią jest wybrany przez uczestniczkę kwadrat UTM 10 × 10 km,
- liczy się na 20 punktach po 5 minut albo na trasie z 8 odcinków po 15 minut,
- są dwie wizyty: 15 kwietnia–15 maja i 15 maja–15 czerwca,
- liczenie zaczyna się o świcie i kończy przed południem; ptaki zapisuje się w dwóch pasach: do 25 m i dalej.
Instrukcja wariantu z trasą podkreśla to samo co polska: trasa ma być wygodna i dostępna co roku, a co sezon liczy się tak samo, z tym samym obserwatorem, w tych samych datach i godzinach, w tym samym kierunku. Zapisy przyjmuje strona sacre.seo.org. Jest też zimowy odpowiednik, SACIN.
Pójdźka — Athene noctua
Pójdźka Athene noctua (ang. Little Owl) jest jednym z gatunków, dla których SEO/BirdLife prowadzi program NOCTUA: liczenie ptaków nocnych, od pójdźki i syczka po puchacza i lelki. Program powstał pod koniec lat 90., a jego wyniki pokazują m.in. umiarkowany spadek liczebności pójdźki i płomykówki w Hiszpanii.
NOCTUA jest szczególnie przystępna:
- wystarczą trzy wieczory w roku: jeden między grudniem a połową lutego, drugi wiosną (od marca do połowy maja), trzeci od połowy kwietnia do końca czerwca,
- liczy się na 5 punktach po 10 minut, od zmierzchu, łącznie ok. dwie godziny,
- trasa może leżeć w miejscu, które i tak często odwiedzasz,
- według SEO/BirdLife może uczestniczyć każdy, kto rozpozna ptaki nocne po głosie, a organizacja udostępnia materiały do nauki.
Szczegóły i zapisy: seo.org/noctua.
| Cecha | Pójdźka | Włochatka | Sóweczka |
|---|---|---|---|
| Głos | zawodzące „guuk” i ostre „kiju” | szybka seria „pu-pu-pu-pu” | gwizd „djuu” |
| „Uszy” | brak | brak | brak |
| Sylwetka | mała, krótki ogon; kiwa się, gdy jest zaniepokojona | krępa | wielkości szpaka, długi ruchliwy ogon |
| Głowa i szlara | płaska i szeroka | duża i kwadratowa, szlara z ciemną obwódką | mała |
| Oczy | żółte, nad nimi białe „brwi” | żółte | żółte, małe |
Przelot: Migres
Jesienną wędrówkę nad Cieśniną Gibraltarską liczy program Fundación Migres, o którym jest w B3. Jak liczy się przelot, uczy B8.
Moje pierwsze kroki
Gdybym zaczynała dziś, zrobiłabym to w tej kolejności:
- przez jeden sezon wysyłam kompletne listy do eBird z tej samej trasy co tydzień i uczę się głosów,
- sprawdzam, czy umiem rozpoznać po głosie najpospolitsze ptaki okolicy (dobry test: poranek w maju),
- sprawdzam, który program działa w danym roku, piszę do jego koordynatora i pytam, czy przyjmuje nowe osoby i czy w pobliżu jest wolny kwadrat albo trasa,
- pierwszy sezon traktuję jako naukę: notuję dokładnie trasę, godziny i pogodę, żeby za rok powtórzyć wszystko tak samo.
Źródła i dalsza nauka
- Beuch S., Chodkiewicz T., Przymencki M., Wardecki Ł., Sikora A., Neubauer G., Smyk B., Marchowski D., Ławicki Ł., Meissner W., Chylarecki P. 2024. Monitoring Ptaków Polski w latach 2021–2024. Biuletyn Monitoringu Przyrody 28: 1–108. GIOŚ, Warszawa: struktura programu, partnerzy, liczba gatunków i obserwatorów (s. 7–21)
- OTOP: Monitoring Ptaków Polski: rola wolontariuszy
- OTOP: Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych i mppl.pl: opis programu i kontakt z koordynatorami
- OTOP: Zostań obserwatorem (2021): wymagania i terminy kontroli
- OTOP: podsumowanie 25 lat MPPL (2026) oraz Chodkiewicz T., Wardecki Ł., Chylarecki P. 2025. Long-term trends of common breeding birds in Poland. Acta Ornithologica 60: 139–176
- Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych. Instrukcja prac terenowych (OTOP, 2020)
- SEO/BirdLife: SACRE i instrukcja wariantu z trasą
- SEO/BirdLife: NOCTUA
- SEO/BirdLife 2023. Programas de seguimiento de avifauna y grupos de trabajo (PDF): metody i trendy SACRE, SACIN i NOCTUA
Mini-quiz
- Które dwa programy Monitoringu Ptaków Polski były zorganizowane z myślą o wolontariuszach?
- Ile wieczorów w roku trwa udział w programie NOCTUA i ile punktów się kontroluje?
- Dlaczego nie należy rezygnować z wylosowanego kwadratu, który wydaje się „nudny”?
Odpowiedzi
- Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych i Monitoring Zimujących Ptaków Wodnych.
- Trzy wieczory, pięć punktów po 10 minut.
- Bo wtedy próba przestaje być losowa i wyniki przestają opisywać cały teren; uboga powierzchnia jest tak samo cenna jak bogata.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Pójdźka Athene noctua (ang. Little Owl)
- Filmy: głos (YouTube): Pójdźka, otwiera się w nowej karcie
- Filmy (YouTube): Pójdźka, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Pójdźka, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Pójdźka, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Pójdźka, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Pójdźka, otwiera się w nowej karcie

