Zasady wspólne dla każdej metody
Poradnik GIOŚ wymienia cztery warunki, które spełnia każda dobra metoda:
- powierzchnie, trasy albo punkty są wybrane losowo (lekcja 3),
- liczy się w porze największej aktywności liczonych gatunków,
- gatunki zapisuje się skrótami (w Polsce od dawna używa się kodów Tomiałojcia, np. CC dla szczygła),
- każdy osobnik jest zapisany tylko raz.
Liczenie z transektu
Obserwatorka idzie wyznaczoną wcześniej trasą i zapisuje ptaki widziane i słyszane po obu stronach. Każdego ptaka przypisuje do pasa odległości od linii trasy, mierzonej prostopadle do niej: ptak 200 m przed nią, ale tuż przy linii, trafia do pasa najbliższego. Ptak, który się zrywa, jest zapisywany tam, gdzie go pierwszy raz zauważyła, a ptaki widziane wyłącznie w locie trafiają do osobnej rubryki.
Po co te pasy? Metoda zakłada, że ptaki na samej linii wykrywa się wszystkie, a im dalej, tym większa ich część umyka. Z tego, jak liczba zapisów maleje z odległością, da się wyznaczyć krzywą wykrywalności i oszacować, ilu ptaków nie zauważono. To odpowiedź na problem z lekcji 2 wbudowana w samą metodę.
Tempo marszu z notowaniem wynosi według poradnika zwykle 2–3 km/h: dość wolno, by wszystko zapisać, i dość szybko, by nie liczyć dwa razy tego samego ptaka. Typowy transekt na lądzie ma 1–2 km. Na transektach nie stosuje się stymulacji głosowej: kroki zagłuszają odpowiedź, a ptaki idą za źródłem dźwięku i można je policzyć kilka razy.
Przykład: kwadrat w Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych
Tak wyglądała instrukcja polskiego programu pospolitych ptaków lęgowych (MPPL) w wersji z 2020 roku:
- powierzchnią jest wylosowany kwadrat 1 × 1 km; trasa to dwa równoległe transekty po 1 km, 500 m od siebie i 250 m od krawędzi kwadratu, każdy podzielony na pięć odcinków po 200 m,
- ptaki zapisuje się w trzech pasach: do 25 m, 25–100 m, ponad 100 m od linii, oraz osobno ptaki tylko przelatujące,
- liczy się osobniki, nie pary, i tylko dorosłe; tegoroczne młode nie wchodzą do wyników,
- są dwie kontrole: wczesna (10 kwietnia–15 maja) i późna (16 maja–30 czerwca), co najmniej 4 tygodnie od siebie,
- liczenie zaczyna się pół godziny do godziny po świcie, nie później niż o 9:00, a obie trasy zajmują razem ok. półtorej godziny,
- nie liczy się w silnym deszczu, mgle ani przy silnym wietrze, a pogodę zapisuje się kodami,
- trasę wytycza się raz i potem używa jej co roku; nie wolno prowadzić jej głównie wzdłuż ruchliwych szos, rowów ani alei drzew.
Instrukcja mówi też coś, co dobrze streszcza cały moduł: lepiej liczyć co roku w podobnym terminie niż wcześniej, nawet jeśli wcześniej wykryłoby się więcej ptaków. Powtarzalność jest ważniejsza od liczby ptaków.
Liczenie z punktu
Liczenie punktowe to transekt o długości zero. Obserwatorka stoi w punkcie przez 5 albo 10 minut i zapisuje wszystko, co widzi i słyszy. Dziś zaleca się cztery pasy odległości: 0–25, 26–50, 51–100 i ponad 100 m (Matsuoka i in. 2014, za poradnikiem). Warto też osobno zaznaczać ptaki wykryte w pierwszych 3 minutach, między 3. a 5. i między 5. a 10. minutą: wtedy wyniki z liczeń o różnej długości da się porównać.
Największy kłopot to podwójne liczenie. W lesie, gdzie prawie wszystko się słyszy, a mało co widzi, trudno rozstrzygnąć, czy samiec w trzeciej minucie to nowy ptak, czy ten sam, który dwie minuty wcześniej śpiewał 50 m dalej. Dlatego liczenia 5-minutowe są łatwiejsze, choć 10-minutowe dają więcej ptaków, zwłaszcza rzadko odzywających się.
Punkt czy transekt?
| Transekt | Punkt | |
|---|---|---|
| Czas w terenie | liczy się cały czas marszu | odcinki między punktami „przepadają” |
| Gatunki | lepiej wykrywa ptaki, które trzeba spłoszyć | mniej zapisów rzadkich i cichych ptaków |
| Teren | wymaga łatwego przejścia | sprawdza się w górach i na podmokłym terenie |
| Reprezentatywność | trasy ciągną się wzdłuż dróg i ścieżek | mniejsze ryzyko przechylenia próby |
| Błędy odległości | mniejszy wpływ | większy wpływ na oszacowanie |
Ten czwarty wiersz zasługuje na przykład. Trasy wytyczone wzdłuż dróg i ścieżek przesadnie reprezentują siedliska przydrożne, a więc zawyżają liczbę gatunków, które je lubią. Poradnik wymienia na wsi kwiczoła, ortolana i ziębę w szpalerach drzew, w lesie muchołówkę szarą, świergotka drzewnego i pleszkę w prześwietleniach, a wszędzie kulczyka, szczygła, makolągwę i potrzeszcza przesiadujące na drutach.
Metoda kartograficzna
W Polsce długo królowała metoda kartograficzna (mapowanie terytoriów). Na każdej kontroli zaznacza się na mapie śpiewające samce i inne zachowania terytorialne, a po sezonie z nałożonych map wyznacza się terytoria. Polscy ornitolodzy mieli spory udział w jej rozwoju (Tomiałojć 1980), a najsłynniejszy przykład jej użycia to wieloletnie badania w Puszczy Białowieskiej.
Daje dokładne wyniki na małej powierzchni, ale wymaga 8–10 kontroli w sezonie. Przy monitoringu dużych obszarów staje się logistycznie nie do udźwignięcia, a powierzchnie wybierane na oko, nie losowo, nie pozwalają uogólnić wyników. Dlatego poradnik zaleca do monitoringu prostsze, szybsze metody na wielu losowych powierzchniach.
Błotniak stawowy — Circus aeruginosus
Błotniak stawowy Circus aeruginosus (ang. Western Marsh Harrier) pokazuje, dlaczego jedna metoda nie pasuje do wszystkich ptaków. Gniazduje w trzcinowiskach, do których z transektem się nie wejdzie, a jego rewir jest dużo większy niż pas 100 m od trasy. Z drugiej strony poluje nisko nad trzcinami i polami, więc dobrze go widać z wału czy wzniesienia. Drapieżniki liczy się więc zwykle inaczej niż małe ptaki: z punktów widokowych, po zachowaniu par w rewirze. Jedna rada przydaje się zawsze: krążący błotniak to obserwacja, a nie gniazdo. Jeden ptak może przelecieć nad kilkoma kwadratami i zostać „policzony” w każdym z nich.
| Cecha | Błotniak stawowy | Kania czarna |
|---|---|---|
| Grupa sylwetki | błotniaki | kanie |
| Skrzydła | długie, najszersze z błotniaków | długie, dość wąskie, „złamane” w nadgarstku |
| Koniec skrzydła („palce”) | 5–6 | 5–6, średnio rozcapierzone |
| Ogon | długi | długi, płytko wcięty; rozłożony wygląda prawie prosto |
| Głowa | mała | średnia, wystaje umiarkowanie |
| Ułożenie skrzydeł i lot | wyraźne V; nisko nad trzcinami | płasko, „ręka” lekko opuszczona; stale skręca ogonem |
Kania czarna Milvus migrans
Głos z głośnika: narzędzie badaczy, nie obserwatorek
Niektóre programy monitoringu, na przykład dzięciołów czy sów, stosują stymulację głosową: odtwarzają głos gatunku i czekają na odpowiedź. To podnosi wykrywalność skrytych ptaków. Poradnik zaznacza jednak, że ptaki zbliżają się wtedy do obserwatora, więc danych nie da się użyć do liczenia zagęszczeń. Nadają się do oceny rozpowszechnienia: czy gatunek w kwadracie jest, czy nie.
Robią to przeszkoleni wykonawcy według ścisłego protokołu, w ramach programu, który wie, ile razy i gdzie ptaki były niepokojone. W tym kursie obowiązuje zasada z B5: nie wabię ptaków głosem w sezonie lęgowym. Wabienie odciąga ptaki od lęgu i męczy je, a moje „dane” z wabienia i tak byłyby dla monitoringu bezużyteczne.
Standaryzacja: te same warunki co roku
Z lekcji 1 wiesz, że monitoring może korzystać z zaniżonego wyniku, byle zaniżenie było co roku podobne. Służy temu standaryzacja, czyli granice, w których musi się zmieścić każda kontrola. Poradnik wymienia cztery najważniejsze:
| Co ujednolicić | Przykład z poradnika |
|---|---|
| długość i tempo kontroli | marsz 3–4 km/h, 90–120 minut na powierzchnię |
| sposób liczenia | z punktu, z transektu albo przeczesanie całej powierzchni |
| termin | okno dat, np. 10–30 maja |
| pora dnia | okno godzin, np. 4:00–9:00 |
Tempo 3–4 km/h w tabeli to przykład standardu dla przejścia całej powierzchni, a 2–3 km/h wyżej to typowe tempo na transekcie, gdzie co chwilę trzeba się zatrzymać i zapisać ptaka. Ważniejsza od samej liczby jest to, że w danym programie jest ona co roku ta sama.
Granice nie mogą być zbyt ostre. Przesadnie wyśrubowane wymagania kończą się tym, że ktoś rezygnuje z kontroli, która dałaby całkiem dobre dane, a wtedy nie ma żadnych.
Tego, czego nie da się ujednolicić, nie wolno przemilczeć. Doświadczenie obserwatorki, temperaturę czy zachmurzenie zapisuje się, a potem uwzględnia w obliczeniach. Stąd rubryki na pogodę w każdym formularzu.
Źródła i dalsza nauka
- Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 17, 26–27 i 35–38 (metoda kartograficzna, ramka „Standaryzacja technik i warunków wykonywania liczeń”, liczenia transektowe i punktowe)
- Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych. Instrukcja prac terenowych (OTOP, 2020)
- Matsuoka S.M. i in. 2014. Reviving common standards in point-count surveys for broad inference across studies. Condor 116: 599–608 (cytowane w poradniku)
- Tomiałojć L. 1980. Kombinowana odmiana metody kartograficznej do liczenia ptaków lęgowych. Notatki Ornitologiczne 21: 33–54 (cytowane w poradniku)
Mini-quiz
- Ptak siedzi 150 m przed obserwatorką, ale tuż przy linii transektu. Do którego pasa go zapisuje?
- Dlaczego trasa wzdłuż alei drzew zawyża wyniki?
- Dlaczego dane z wabienia nadają się do oceny rozpowszechnienia, ale nie zagęszczenia?
Odpowiedzi
- Do najbliższego (do 25 m), bo odległość mierzy się prostopadle do linii trasy.
- Bo przesadnie reprezentuje siedlisko przydrożne i gatunki, które je lubią (np. kwiczoła czy ziębę).
- Bo ptaki podlatują do obserwatora: wiadomo, że gatunek jest, ale nie, ilu ptaków było na danej powierzchni.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Błotniak stawowy Circus aeruginosus (ang. Western Marsh Harrier)
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Błotniak stawowy, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Błotniak stawowy, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Błotniak stawowy, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Błotniak stawowy, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Błotniak stawowy, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Błotniak stawowy, otwiera się w nowej karcie