Przejdź do treści
A16 Drapieżniki świataLekcja 2 z 6

Afryka: sawanna, sępy i sekretarz

Na afrykańskiej sawannie przy jednej padlinie spotyka się kilka gatunków sępów naraz, a jeden z drapieżników poluje, chodząc. Poznasz sekretarza, kuglarza i rybożera, a potem sępy: jak dzielą się padliną i dlaczego w ciągu trzech pokoleń zniknęła większość z nich.

Sekretarz: łowca na piechotę

Sekretarz w Serengeti: poluje pieszo, na nogach długich jak u żurawiaFot. Timothy A. Gonsalves, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Sekretarz (Sagittarius serpentarius, ang. Secretarybird) ma ok. 1,3 m wysokości i nogi jak żuraw. Lata dobrze, ale poluje pieszo: dziennie przechodzi przez sawannę wiele kilometrów i wypłasza z trawy szarańczaki, jaszczurki, gryzonie i węże.

Zdobycz zabija kopnięciem. Pomiary na tresowanym ptaku (Portugal i in., 2016) pokazały, że uderzenie ma siłę ok. pięciu ciężarów ciała sekretarza, a stopa dotyka celu przez ok. 15 tysięcznych sekundy. To za krótko, żeby ptak zdążył poprawić ruch w trakcie, więc musi wycelować, zanim kopnie. Długie nogi trzymają też głowę i tułów z dala od zębów węża.

Sekretarz jest jedynym żyjącym gatunkiem swojej rodziny. Od 2020 r. Czerwona Lista IUCN uznaje go za zagrożony: sawanny zamieniają się w pola i pastwiska.

Kuglarz: orzeł prawie bez ogona

Kuglarz nad doliną Luangwy w Zambii: długie skrzydła i ogon tak krótki, że stopy wystają poza niegoFot. I've Got It On Film!, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Kuglarz (Terathopius ecaudatus, ang. Bateleur) to krewny gadożera. Ma długie skrzydła i ogon tak krótki, że w locie stopy wystają poza niego. Bez długiego ogona trudniej utrzymać równowagę, więc kuglarz szybuje, kołysząc się na boki jak linoskoczek z tyczką. Stąd jego francuska nazwa bateleur, czyli akrobata, i polska.

Większość dnia spędza w powietrzu. Leci nisko nad sawanną ze skrzydłami wzniesionymi w płytkie V i szuka padliny oraz drobnej zdobyczy. Często znajduje padlinę pierwszy, przed sępami, dlatego często ginie od zatrutych przynęt.

Rybożer afrykański

Rybożer afrykański w Parku Krugera: biała głowa i pierś, kasztanowy brzuchFot. Bernard DUPONT from FRANCE, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rybożer afrykański (Haliaeetus vocifer, ang. African Fish Eagle) to bliski krewny naszego bielika (na nowszych listach w rodzaju Icthyophaga). Żyje nad jeziorami i rzekami na południe od Sahary. Rybę chwyta z powierzchni, z lotu, bez nurkowania. Jego donośny głos, podawany z głową odrzuconą do tyłu, bywa nazywany głosem Afryki. Jest ptakiem narodowym m.in. Zambii i Zimbabwe.

Małe i dziwne

  • Sokolik czerwonooki (Polihierax semitorquatus, ang. Pygmy Falcon) jest wielkości dzierzby. Na pustyni Kalahari nie buduje gniazda, tylko zajmuje jedną z komór w ogromnych wspólnych gniazdach wikłaczy z gatunku Philetairus socius (ang. Sociable Weaver). Gniazdo wikłaczy bywa wielkości stogu siana i chroni przed upałem i nocnym chłodem.
  • Palmojad (Gypohierax angolensis, ang. Palm-nut Vulture) to sęp, który je głównie owoce: tłusty miąższ owoców palmy oleistej i rafii. Ryby i kraby są tylko dodatkiem.
  • Wojownik zbrojny (Polemaetus bellicosus, ang. Martial Eagle) to największy orzeł Afryki. Poluje na młode antylopy, warany i perlice. Jest zagrożony, bo rolnicy zabijają go w obawie o jagnięta. Jego leśny krewny, wojownik wspaniały (Stephanoaetus coronatus, ang. Crowned Eagle), poluje w lasach na małpy i małe antylopy.

Kilka sępów przy jednej padlinie

W Hiszpanii przy jednej padlinie spotykają się sęp płowy, sęp kasztanowaty i ścierwnik. Na sawannie gatunków bywa pięć albo sześć naraz i tak samo każdy ma swoją rolę.

GatunekRola przy padlinie
sęp uszaty (Torgos tracheliotos, ang. Lappet-faced Vulture)największy; potężnym dziobem rozrywa grubą skórę i ścięgna, z którymi inne sobie nie radzą
sęp afrykański (Gyps africanus, ang. White-backed Vulture) i sęp plamistyprzylatują dziesiątkami; długie, nagie szyje wkładają głęboko do środka
sęp brunatny (Necrosyrtes monachus, ang. Hooded Vulture)mały, z cienkim dziobem; zbiera resztki, do których duże sępy nie sięgają

Sęp plamisty (Gyps rueppelli, ang. Rüppell's Vulture) jest w atlasie kursu, bo pojedyncze ptaki przylatują z Afryki do Hiszpanii razem z sępami płowymi. Do niego należy rekord wysokości lotu ptaków: w 1973 r. nad Abidżanem sęp plamisty zderzył się z samolotem na wysokości ok. 11 300 m.

Kryzys afrykańskich sępów

Przegląd danych z całego kontynentu (Ogada i in., 2016) pokazał, że w ciągu trzech pokoleń, czyli ok. 50 lat, liczebność siedmiu gatunków afrykańskich sępów spadła o 80% lub więcej. Cztery z nich mają dziś najwyższą kategorię zagrożenia: krytycznie zagrożone.

W Azji sępy zabił jeden lek, diklofenak (lekcja o truciznach). W Afryce przyczyn jest kilka:

  • Trucie. Według tego samego przeglądu odpowiada za ok. 60% znanych przypadków śmierci. Pasterze zatruwają padlinę, żeby zabić lwy i hieny, a giną sępy. Kłusownicy zatruwają zabite słonie celowo, bo krążące sępy zdradzają strażnikom miejsce. W 2019 r. w Botswanie przy trzech zatrutych słoniach zginęło ponad 500 sępów.
  • Handel. Części ciała sępów sprzedaje się jako amulety i „lekarstwa”; to ok. 30% znanych przypadków.
  • Linie energetyczne i turbiny oraz kurczenie się stad dzikich kopytnych.

Sęp ma jedno pisklę w roku i zaczyna lęgi po kilku latach życia, więc takich strat nie odrabia. O tym, co sępy robią dla ludzi i przyrody, przeczytasz w lekcji Miejsce w ekosystemie.

Filmy

Źródła

Mini-quiz

  1. Jak sekretarz zabija zdobycz?
  2. Skąd wzięła się nazwa kuglarza?
  3. Co jest najczęstszą znaną przyczyną śmierci sępów w Afryce?
Odpowiedzi
  1. Szybkimi, mocnymi kopnięciami; poluje, chodząc po sawannie.
  2. Od sposobu lotu: ma bardzo krótki ogon i szybując, kołysze się na boki jak akrobata na linie.
  3. Trucie: zatruta padlina wykładana na lwy i hieny albo zatruwana przez kłusowników.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Sęp plamisty Gyps rueppelli (ang. Rüppell's Vulture)

W locieFot. Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Lip Kee from Singapore, Republic of Singapore, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Lip Kee from Singapore, Republic of Singapore, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Sęp plamisty i podobne gatunki
CechaSęp plamistySęp płowy
Grupa sylwetkisępysępy
Skrzydłajak u sępa płowego, nieco smuklejszeogromne, bardzo szerokie, prostokątne jak deska
Koniec skrzydła („palce”)77, głęboko rozcapierzone
Ogonbardzo krótkibardzo krótki, ciemny
Głowamała, schowanamała, schowana między barkami, ledwo wystaje
Ułożenie skrzydeł i lotpłytkie Vpłytkie V; długo krąży w kominach