Sekretarz: łowca na piechotę
Sekretarz (Sagittarius serpentarius, ang. Secretarybird) ma ok. 1,3 m wysokości i nogi jak żuraw. Lata dobrze, ale poluje pieszo: dziennie przechodzi przez sawannę wiele kilometrów i wypłasza z trawy szarańczaki, jaszczurki, gryzonie i węże.
Zdobycz zabija kopnięciem. Pomiary na tresowanym ptaku (Portugal i in., 2016) pokazały, że uderzenie ma siłę ok. pięciu ciężarów ciała sekretarza, a stopa dotyka celu przez ok. 15 tysięcznych sekundy. To za krótko, żeby ptak zdążył poprawić ruch w trakcie, więc musi wycelować, zanim kopnie. Długie nogi trzymają też głowę i tułów z dala od zębów węża.
Sekretarz jest jedynym żyjącym gatunkiem swojej rodziny. Od 2020 r. Czerwona Lista IUCN uznaje go za zagrożony: sawanny zamieniają się w pola i pastwiska.
Kuglarz: orzeł prawie bez ogona
Kuglarz (Terathopius ecaudatus, ang. Bateleur) to krewny gadożera. Ma długie skrzydła i ogon tak krótki, że w locie stopy wystają poza niego. Bez długiego ogona trudniej utrzymać równowagę, więc kuglarz szybuje, kołysząc się na boki jak linoskoczek z tyczką. Stąd jego francuska nazwa bateleur, czyli akrobata, i polska.
Większość dnia spędza w powietrzu. Leci nisko nad sawanną ze skrzydłami wzniesionymi w płytkie V i szuka padliny oraz drobnej zdobyczy. Często znajduje padlinę pierwszy, przed sępami, dlatego często ginie od zatrutych przynęt.
Rybożer afrykański
Rybożer afrykański (Haliaeetus vocifer, ang. African Fish Eagle) to bliski krewny naszego bielika (na nowszych listach w rodzaju Icthyophaga). Żyje nad jeziorami i rzekami na południe od Sahary. Rybę chwyta z powierzchni, z lotu, bez nurkowania. Jego donośny głos, podawany z głową odrzuconą do tyłu, bywa nazywany głosem Afryki. Jest ptakiem narodowym m.in. Zambii i Zimbabwe.
Małe i dziwne
- Sokolik czerwonooki (Polihierax semitorquatus, ang. Pygmy Falcon) jest wielkości dzierzby. Na pustyni Kalahari nie buduje gniazda, tylko zajmuje jedną z komór w ogromnych wspólnych gniazdach wikłaczy z gatunku Philetairus socius (ang. Sociable Weaver). Gniazdo wikłaczy bywa wielkości stogu siana i chroni przed upałem i nocnym chłodem.
- Palmojad (Gypohierax angolensis, ang. Palm-nut Vulture) to sęp, który je głównie owoce: tłusty miąższ owoców palmy oleistej i rafii. Ryby i kraby są tylko dodatkiem.
- Wojownik zbrojny (Polemaetus bellicosus, ang. Martial Eagle) to największy orzeł Afryki. Poluje na młode antylopy, warany i perlice. Jest zagrożony, bo rolnicy zabijają go w obawie o jagnięta. Jego leśny krewny, wojownik wspaniały (Stephanoaetus coronatus, ang. Crowned Eagle), poluje w lasach na małpy i małe antylopy.
Kilka sępów przy jednej padlinie
W Hiszpanii przy jednej padlinie spotykają się sęp płowy, sęp kasztanowaty i ścierwnik. Na sawannie gatunków bywa pięć albo sześć naraz i tak samo każdy ma swoją rolę.
| Gatunek | Rola przy padlinie |
|---|---|
| sęp uszaty (Torgos tracheliotos, ang. Lappet-faced Vulture) | największy; potężnym dziobem rozrywa grubą skórę i ścięgna, z którymi inne sobie nie radzą |
| sęp afrykański (Gyps africanus, ang. White-backed Vulture) i sęp plamisty | przylatują dziesiątkami; długie, nagie szyje wkładają głęboko do środka |
| sęp brunatny (Necrosyrtes monachus, ang. Hooded Vulture) | mały, z cienkim dziobem; zbiera resztki, do których duże sępy nie sięgają |
Sęp plamisty (Gyps rueppelli, ang. Rüppell's Vulture) jest w atlasie kursu, bo pojedyncze ptaki przylatują z Afryki do Hiszpanii razem z sępami płowymi. Do niego należy rekord wysokości lotu ptaków: w 1973 r. nad Abidżanem sęp plamisty zderzył się z samolotem na wysokości ok. 11 300 m.
Kryzys afrykańskich sępów
Przegląd danych z całego kontynentu (Ogada i in., 2016) pokazał, że w ciągu trzech pokoleń, czyli ok. 50 lat, liczebność siedmiu gatunków afrykańskich sępów spadła o 80% lub więcej. Cztery z nich mają dziś najwyższą kategorię zagrożenia: krytycznie zagrożone.
W Azji sępy zabił jeden lek, diklofenak (lekcja o truciznach). W Afryce przyczyn jest kilka:
- Trucie. Według tego samego przeglądu odpowiada za ok. 60% znanych przypadków śmierci. Pasterze zatruwają padlinę, żeby zabić lwy i hieny, a giną sępy. Kłusownicy zatruwają zabite słonie celowo, bo krążące sępy zdradzają strażnikom miejsce. W 2019 r. w Botswanie przy trzech zatrutych słoniach zginęło ponad 500 sępów.
- Handel. Części ciała sępów sprzedaje się jako amulety i „lekarstwa”; to ok. 30% znanych przypadków.
- Linie energetyczne i turbiny oraz kurczenie się stad dzikich kopytnych.
Sęp ma jedno pisklę w roku i zaczyna lęgi po kilku latach życia, więc takich strat nie odrabia. O tym, co sępy robią dla ludzi i przyrody, przeczytasz w lekcji Miejsce w ekosystemie.
Filmy
- YouTube: sekretarz kopie węża
- YouTube: kuglarz w locie
- YouTube: głos rybożera afrykańskiego
- YouTube: sępy przy padlinie na sawannie
Źródła
- Portugal S. J. i in. (2016). The fast and forceful kicking strike of the secretary bird. Current Biology 26.
- Ogada D. i in. (2016). Another continental vulture crisis: Africa's vultures collapsing toward extinction. Conservation Letters 9.
- BirdLife International: Secretarybird i Rüppell's Vulture
- Wikipedia: Bateleur, Pygmy falcon, Palm-nut vulture
Mini-quiz
- Jak sekretarz zabija zdobycz?
- Skąd wzięła się nazwa kuglarza?
- Co jest najczęstszą znaną przyczyną śmierci sępów w Afryce?
Odpowiedzi
- Szybkimi, mocnymi kopnięciami; poluje, chodząc po sawannie.
- Od sposobu lotu: ma bardzo krótki ogon i szybując, kołysze się na boki jak akrobata na linie.
- Trucie: zatruta padlina wykładana na lwy i hieny albo zatruwana przez kłusowników.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Sęp plamisty Gyps rueppelli (ang. Rüppell's Vulture)
| Cecha | Sęp plamisty | Sęp płowy |
|---|---|---|
| Grupa sylwetki | sępy | sępy |
| Skrzydła | jak u sępa płowego, nieco smuklejsze | ogromne, bardzo szerokie, prostokątne jak deska |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7 | 7, głęboko rozcapierzone |
| Ogon | bardzo krótki | bardzo krótki, ciemny |
| Głowa | mała, schowana | mała, schowana między barkami, ledwo wystaje |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płytkie V | płytkie V; długo krąży w kominach |
Sęp płowy Gyps fulvus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Sęp plamisty, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Sęp plamisty, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Sęp plamisty, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Sęp plamisty, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Sęp plamisty, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Sęp plamisty, otwiera się w nowej karcie