Przejdź do treści
A16 Drapieżniki świataLekcja 5 z 6

Australia i wyspy

Australia nie ma sępów, za to ma drapieżnika, który rozbija jaja kamieniami. Na wyspach żyją myszołowy z kilkoma samcami przy jednym gnieździe i pustułka, której zostały kiedyś cztery osobniki. Zobaczysz, co z ptakami drapieżnymi robi odcięcie od reszty świata.

Orzeł australijski

Orzeł australijski w Nowej Południowej Walii, największy ptak drapieżny AustraliiFot. JJ Harrison, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Orzeł australijski (Aquila audax, ang. Wedge-tailed Eagle) to bliski krewny orła przedniego i największy ptak drapieżny Australii: rozpiętość skrzydeł ok. 2–2,3 m, wyjątkowo więcej. W locie poznasz go po długim ogonie w kształcie klina. Poluje na króliki, walabie i młode kangury.

W kraju bez sępów to on jest głównym dużym padlinożercą. Przy drogach zjada zabite przez samochody kangury, razem z kaniami i krukami, i sam często ginie pod kołami.

Przez większą część XX w. uważano go za szkodnika zabijającego jagnięta i płacono za każdego zabitego ptaka. Zginęły wtedy setki tysięcy orłów. Późniejsze badania pokazały, że orły zabierały głównie martwe i słabe jagnięta. Dziś gatunek jest chroniony w całej Australii i liczny, poza Tasmanią, gdzie żyje osobny, zagrożony podgatunek.

Kamień jako narzędzie

Australijski drapieżnik Hamirostra melanosternon (ang. Black-breasted Buzzard) jest jednym z niewielu ptaków drapieżnych, które używają narzędzi. Opisywano, że kiedy znajdzie gniazdo emu, podnosi dziobem kamień i rzuca nim w jajo, aż skorupa pęknie. Podobnie robi ścierwnik w Afryce z jajami strusi, co opisuje lekcja o specjalistach i padlinożercach. Dwa daleko spokrewnione gatunki na dwóch kontynentach doszły do tego samego sposobu.

Z Australii pochodzą też doniesienia o „ognistych jastrzębiach”: kaniach i sokołach, które mają przenosić płonące gałązki i w ten sposób wypłaszać zdobycz. Opisuje je lekcja Ewolucja trwa.

Kania, która poluje nocą

Prawie wszystkie jastrzębiowate polują za dnia. Wyjątkiem jest australijski kaniuk Elanus scriptus (ang. Letter-winged Kite), krewny naszego kaniuka. Ma duże oczy i poluje nocą na gryzonie w suchym wnętrzu kontynentu. Jego liczebność rośnie gwałtownie w latach po dużych deszczach, kiedy mnożą się gryzonie, a potem spada niemal do zera. To ta sama zależność, którą znasz z sów i cykli gryzoni na północy Europy, tylko w rytmie pustynnych deszczów.

Myszołów galapagoski: jedna samica, kilku samców

Młody myszołów galapagoski: na wyspach bez drapieżnych ssaków prawie nie boi się ludziFot. David J. Stang, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Myszołów galapagoski (Buteo galapagoensis, ang. Galápagos Hawk) jest jedynym dziennym drapieżnikiem gniazdującym na Galapagos. Jego przodkowie dolecieli tam z Ameryki stosunkowo niedawno; najbliższym krewnym jest myszołów preriowy z poprzedniej lekcji.

W module o rozrodzie przeczytałaś, że drapieżniki są w większości monogamiczne. Tu jest inaczej. Na wielu wyspach samica łączy się z dwoma, trzema, a czasem nawet ośmioma samcami. Wszyscy bronią wspólnego rewiru, wysiadują jaja i karmią młode, choć ojcami piskląt są tylko niektóre z nich. Taki układ nazywa się poliandrią. Najczęstsze wyjaśnienie: dobrych rewirów na małej wyspie jest mało, więc samcowi bardziej opłaca się dzielić rewir niż nie mieć żadnego.

Ptaki z Galapagos prawie nie boją się ludzi, bo przez tysiące lat nie miały tam wrogów.

Pustułka maskareńska: z czterech ptaków

Pustułka maskareńska (Falco punctatus, ang. Mauritius Kestrel) żyje tylko na Mauritiusie. Ma krótkie, zaokrąglone skrzydła, jak krogulec, bo poluje w lesie na gekony. Kiedy wycięto prawie cały las wyspy, a resztę skaził DDT, gatunek prawie zniknął. W 1974 r. znano tylko cztery ptaki, w tym jedną samicę, która składała jaja. Był to wtedy najrzadszy ptak świata.

Uratowały go metody podobne do tych, którymi w Polsce przywracano sokoła wędrownego (Historie sukcesu): zabieranie pierwszego zniesienia do inkubatora (samica składa wtedy drugie), hodowla w niewoli, dokarmianie i skrzynki lęgowe. W ciągu ok. 30 lat populacja urosła do kilkuset ptaków. W ostatnich latach znów maleje, więc program trwa.

Sokół skalny: wyspiarz z Europy

Jeden z gatunków atlasu ma podobną, wyspiarską historię. Sokół skalny (Falco eleonorae, ang. Eleonora's Falcon) gniazduje kolonijnie na skalistych wyspach Morza Śródziemnego i Wysp Kanaryjskich. Lęgi zaczyna dopiero pod koniec lata, kiedy inne ptaki je kończą. Dzięki temu pisklęta rosną jesienią, w czasie przelotu małych ptaków nad morzem, i rodzice mają czym je karmić.

Zimuje prawie cała populacja w jednym miejscu: na Madagaskarze. Ptaki z nadajnikami pokazały, że lecą tam przez środek Afryki, a nie wzdłuż wybrzeży, jak sądzono wcześniej. Mała europejska wyspa i wielka wyspa na Oceanie Indyjskim są dwoma końcami życia tego samego ptaka.

Filmy

Źródła

Mini-quiz

  1. Kto zastępuje sępy w Australii?
  2. Co to jest poliandria i u którego drapieżnika ją opisano?
  3. Dlaczego sokół skalny zaczyna lęgi dopiero pod koniec lata?
Odpowiedzi
  1. Głównie orzeł australijski, a razem z nim kanie i kruki.
  2. Układ, w którym jedna samica ma kilku partnerów; u myszołowa galapagoskiego wszystkie samce grupy pomagają przy gnieździe.
  3. Żeby pisklęta rosły jesienią, kiedy nad morzem przelatują małe ptaki wędrowne, którymi rodzice je karmią.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Sokół skalny Falco eleonorae (ang. Eleonora's Falcon)

W locieFot. Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Francesco Veronesi from Italy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Jasna odmianaFot. Conselleria de Medi Ambient i Mobilitat, Govern des Illes Balears, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Sokół skalny i podobne gatunki
CechaSokół skalnyKobuz
Grupa sylwetkisokołysokoły
Skrzydłabardzo długie i wąskiebardzo długie, sierpowate (jak u jerzyka)
Koniec skrzydła („palce”)brakbrak
Ogondługikrótki do średniego
Głowakrótkakrótka
Ułożenie skrzydeł i lotelegancki i elastycznyzwinny i szybki; łapie owady w locie