Najwięcej gatunków jest w tropikach
W Europie gniazduje ok. 40 gatunków dziennych ptaków drapieżnych. Na świecie jest ich ok. 320, a razem z sowami ok. 550–600 (liczby zależą od listy, zobacz lekcję o rodzinach). Większość żyje między zwrotnikami: w Ameryce Południowej i Środkowej, w Afryce na południe od Sahary i w Azji Południowo-Wschodniej z Indonezją.
Powodów jest kilka i działają razem:
- Więcej rodzajów zdobyczy. Las deszczowy ma piętra, a na każdym żyją inne zwierzęta: leniwce i małpy w koronach, jaszczurki na pniach, ptaki w podszycie. Każde piętro może mieć swojego łowcę.
- Stałość. Tam, gdzie pokarm jest przez cały rok, ptak nie musi wędrować ani umieć wszystkiego. Może się wyspecjalizować.
- Czas. Tropików nie przykrył lądolód. Gatunki miały tam więcej czasu, żeby powstawać, i mniej powodów, żeby wymierać.
Tropikalne drapieżniki żyją też inaczej niż europejskie. Wiele z nich nie wędruje, ma jedno pisklę i opiekuje się nim bardzo długo. Para harpii wielkich wychowuje jedno młode raz na dwa albo trzy lata. Dla porównania para myszołowów w Polsce wyprowadza od jednego do trzech młodych co roku.
Te same zadania, inni wykonawcy
Na każdym kontynencie są te same „posady”: padlinożerca, łowca ptaków w lesie, łowca ryb, łowca węży. Zajmują je jednak różne ptaki, często niespokrewnione.
| Zadanie | Europa | Afryka | Ameryki | Azja i Australia |
|---|---|---|---|---|
| Padlina | sęp płowy | sęp afrykański | kondory i sępniki | sęp bengalski; w Australii brak sępów |
| Ryby | bielik, rybołów | rybożer afrykański | bielik amerykański | bielik olbrzymi |
| Duże ssaki w lesie | brak | wojownik wspaniały | harpia wielka | orzeł filipiński |
| Węże | gadożer | sekretarz | trębacz chichotliwy | wężojad czubaty |
To ten sam mechanizm, który poznałaś przy sokołach i jastrzębiach: ewolucja zbieżna. Podobne zadanie daje podobne narzędzia, nawet u dalekich krewnych. Kondory wyglądają jak sępy, choć to osobna rodzina. W Australii, gdzie sępów nie ma wcale, padlinę zjadają orły, kanie i kruki.
Kosmopolici
Kilka gatunków poszło w przeciwną stronę i zasiedliło prawie cały świat.
- Sokół wędrowny (Falco peregrinus, ang. Peregrine Falcon) gniazduje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, od tundry po tropikalne wyspy. Uważa się go za najszerzej rozprzestrzenionego ptaka drapieżnego. Poluje na ptaki w locie, a ptaki są wszędzie.
- Rybołów (Pandion haliaetus, ang. Osprey) żyje nad wodami prawie całego świata. Ryby też są wszędzie.
- Płomykówka (Tyto alba, ang. Barn Owl) w szerokim ujęciu zamieszkuje wszystkie kontynenty poza Antarktydą. Nowsze listy dzielą ją na trzy gatunki: europejsko-afrykański, amerykański i azjatycko-australijski.
- Kania czarna (Milvus migrans, ang. Black Kite) żyje w Europie, Afryce, Azji i Australii. Uważa się ją za najliczniejszego ptaka drapieżnego na świecie. W Polsce jest nieliczna, ale nad Delhi krążą jej tysiące, bo jada odpadki i żyje przy ludziach.
Wspólna cecha kosmopolitów: zdobycz, którą można znaleźć wszędzie, albo dieta, w której mieści się prawie wszystko.
Endemity i wyspy
Na drugim końcu są endemity, czyli gatunki żyjące tylko w jednym miejscu. Orzeł filipiński żyje na czterech wyspach Filipin. Myszołów galapagoski tylko na Galapagos. Pustułka maskareńska tylko na Mauritiusie.
Wyspy tworzą własne gatunki, bo są odcięte: kilka ptaków, które kiedyś tam doleciały, przez tysiące pokoleń zmienia się po swojemu. Na wyspach bez drapieżnych ssaków ptak może zająć ich miejsce. Tak powstał wymarły orzeł Haasta z Nowej Zelandii, który polował na ptaki moa (lekcja o wymarłych olbrzymach).
Wyspiarskie gatunki są też najbardziej zagrożone. Mają małe populacje i nie mają dokąd się przenieść, kiedy znika las albo pojawiają się szczury i koty.
Ile z nich jest zagrożonych?
Przegląd wszystkich 557 gatunków drapieżników świata (McClure i in., 2018) policzył, że ok. 18% jest zagrożonych wyginięciem, a liczebność ok. 52% spada. Najgorzej jest tam, gdzie gatunków jest najwięcej: w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Sępy Starego Świata są najbardziej zagrożoną grupą ze wszystkich.
Główne przyczyny są te same co w Europie sto lat temu: wycinanie lasów i zamiana ich w pola, zabijanie i trucie. O tym, jak to wygląda na poszczególnych kontynentach, są następne lekcje.
Filmy
Źródła
- McClure C. J. W. i in. (2018). State of the world's raptors: Distributions, threats, and conservation recommendations. Biological Conservation 227.
- The Peregrine Fund: Global Raptor Impact Network
- BirdLife International, Data Zone
- Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology)
- Ferguson-Lees J., Christie D. A. Raptors of the World. Christopher Helm, 2001.
Mini-quiz
- Gdzie żyje najwięcej gatunków ptaków drapieżnych?
- Dlaczego kania czarna i sokół wędrowny mogły zasiedlić prawie cały świat?
- Kto zjada padlinę w Australii, skoro nie ma tam sępów?
Odpowiedzi
- W tropikach: w Ameryce Południowej i Środkowej, w Afryce na południe od Sahary i w Azji Południowo-Wschodniej.
- Bo ich pokarm jest wszędzie: sokół poluje na ptaki w locie, a kania zjada prawie wszystko, także odpadki.
- Orły, kanie i kruki.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Sokół wędrowny Falco peregrinus (ang. Peregrine Falcon)
| Cecha | Sokół wędrowny | Kobuz |
|---|---|---|
| Grupa sylwetki | sokoły | sokoły |
| Skrzydła | szerokie u nasady, trójkątne, spiczaste | bardzo długie, sierpowate (jak u jerzyka) |
| Koniec skrzydła („palce”) | brak | brak |
| Ogon | średni, krótszy niż u pustułki | krótki do średniego |
| Głowa | krótka, masywny tułów | krótka |
| Ułożenie skrzydeł i lot | mocne uderzenia; pikuje z dużej wysokości | zwinny i szybki; łapie owady w locie |
Kobuz Falco subbuteo
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Sokół wędrowny, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Sokół wędrowny, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Sokół wędrowny, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Sokół wędrowny, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Sokół wędrowny, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Sokół wędrowny, otwiera się w nowej karcie
Rybołów Pandion haliaetus (ang. Osprey)
| Cecha | Rybołów | Gadożer | Bielik |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | rybołów | orły | orły |
| Skrzydła | bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku | długie i szerokie, z szeroką „ręką” | bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi |
| Koniec skrzydła („palce”) | 4, długie | 6–7 | 7, głębokie |
| Ogon | krótki, prosto ścięty | średni, prosto ścięty, z 3 ciemnymi pasami | krótki, klinowaty |
| Głowa | mała, wystaje | duża i okrągła, „sowia”, wystaje szeroko | ogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon |
| Ułożenie skrzydeł i lot | skrzydła w „M” jak u mewy | płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; często zawisa | płasko |
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Rybołów, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Rybołów, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Rybołów, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Rybołów, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Rybołów, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Rybołów, otwiera się w nowej karcie
Płomykówka Tyto alba (ang. Western Barn Owl)
Na co patrzeć
- Głos
- syczący wrzask
- „Uszy”
- brak
- Sylwetka
- jasna, długie nogi
- Głowa i szlara
- biała, sercowata szlara
- Oczy
- czarne
- Filmy: głos (YouTube): Płomykówka, otwiera się w nowej karcie
- Filmy (YouTube): Płomykówka, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Płomykówka, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Płomykówka, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Płomykówka, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Płomykówka, otwiera się w nowej karcie
Kania czarna Milvus migrans (ang. Black Kite)
| Cecha | Kania czarna | Kania ruda | Błotniak stawowy |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | kanie | kanie | błotniaki |
| Skrzydła | długie, dość wąskie, „złamane” w nadgarstku | bardzo długie i wąskie, wyraźnie „złamane” w nadgarstku | długie, najszersze z błotniaków |
| Koniec skrzydła („palce”) | 5–6, średnio rozcapierzone | 5, wyraźne | 5–6 |
| Ogon | długi, płytko wcięty; rozłożony wygląda prawie prosto | długi, głęboko wcięty, wcięcie widać zawsze | długi |
| Głowa | średnia, wystaje umiarkowanie | średnia, jasna, wystaje umiarkowanie | mała |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko, „ręka” lekko opuszczona; stale skręca ogonem | skrzydła lekko łukiem, lot elastyczny; kręci ogonem | wyraźne V; nisko nad trzcinami |
Kania ruda Milvus milvus
Błotniak stawowy Circus aeruginosus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Kania czarna, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Kania czarna, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Kania czarna, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Kania czarna, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Kania czarna, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Kania czarna, otwiera się w nowej karcie

