Przejdź do treści
A16 Drapieżniki świataLekcja 1 z 6

Mapa świata drapieżników

Drapieżniki żyją na każdym kontynencie poza Antarktydą, ale nierówno: w lasach i sawannach tropików jest ich wielokrotnie więcej gatunków niż w całej Europie. Zobaczysz, gdzie na mapie jest ich najwięcej, które gatunki zasiedliły prawie cały świat i dlaczego wyspy mają własne.

Najwięcej gatunków jest w tropikach

W Europie gniazduje ok. 40 gatunków dziennych ptaków drapieżnych. Na świecie jest ich ok. 320, a razem z sowami ok. 550–600 (liczby zależą od listy, zobacz lekcję o rodzinach). Większość żyje między zwrotnikami: w Ameryce Południowej i Środkowej, w Afryce na południe od Sahary i w Azji Południowo-Wschodniej z Indonezją.

Powodów jest kilka i działają razem:

  • Więcej rodzajów zdobyczy. Las deszczowy ma piętra, a na każdym żyją inne zwierzęta: leniwce i małpy w koronach, jaszczurki na pniach, ptaki w podszycie. Każde piętro może mieć swojego łowcę.
  • Stałość. Tam, gdzie pokarm jest przez cały rok, ptak nie musi wędrować ani umieć wszystkiego. Może się wyspecjalizować.
  • Czas. Tropików nie przykrył lądolód. Gatunki miały tam więcej czasu, żeby powstawać, i mniej powodów, żeby wymierać.

Tropikalne drapieżniki żyją też inaczej niż europejskie. Wiele z nich nie wędruje, ma jedno pisklę i opiekuje się nim bardzo długo. Para harpii wielkich wychowuje jedno młode raz na dwa albo trzy lata. Dla porównania para myszołowów w Polsce wyprowadza od jednego do trzech młodych co roku.

Te same zadania, inni wykonawcy

Na każdym kontynencie są te same „posady”: padlinożerca, łowca ptaków w lesie, łowca ryb, łowca węży. Zajmują je jednak różne ptaki, często niespokrewnione.

ZadanieEuropaAfrykaAmerykiAzja i Australia
Padlinasęp płowysęp afrykańskikondory i sępnikisęp bengalski; w Australii brak sępów
Rybybielik, rybołówrybożer afrykańskibielik amerykańskibielik olbrzymi
Duże ssaki w lesiebrakwojownik wspaniałyharpia wielkaorzeł filipiński
Wężegadożersekretarztrębacz chichotliwywężojad czubaty

To ten sam mechanizm, który poznałaś przy sokołach i jastrzębiach: ewolucja zbieżna. Podobne zadanie daje podobne narzędzia, nawet u dalekich krewnych. Kondory wyglądają jak sępy, choć to osobna rodzina. W Australii, gdzie sępów nie ma wcale, padlinę zjadają orły, kanie i kruki.

Kosmopolici

Kilka gatunków poszło w przeciwną stronę i zasiedliło prawie cały świat.

  • Sokół wędrowny (Falco peregrinus, ang. Peregrine Falcon) gniazduje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, od tundry po tropikalne wyspy. Uważa się go za najszerzej rozprzestrzenionego ptaka drapieżnego. Poluje na ptaki w locie, a ptaki są wszędzie.
  • Rybołów (Pandion haliaetus, ang. Osprey) żyje nad wodami prawie całego świata. Ryby też są wszędzie.
  • Płomykówka (Tyto alba, ang. Barn Owl) w szerokim ujęciu zamieszkuje wszystkie kontynenty poza Antarktydą. Nowsze listy dzielą ją na trzy gatunki: europejsko-afrykański, amerykański i azjatycko-australijski.
Kanie czarne na słupie nad rzeką Bagmati w Nepalu: w miastach południowej Azji ten gatunek żyje tuż obok ludziFot. Sudan Shrestha, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
  • Kania czarna (Milvus migrans, ang. Black Kite) żyje w Europie, Afryce, Azji i Australii. Uważa się ją za najliczniejszego ptaka drapieżnego na świecie. W Polsce jest nieliczna, ale nad Delhi krążą jej tysiące, bo jada odpadki i żyje przy ludziach.

Wspólna cecha kosmopolitów: zdobycz, którą można znaleźć wszędzie, albo dieta, w której mieści się prawie wszystko.

Endemity i wyspy

Na drugim końcu są endemity, czyli gatunki żyjące tylko w jednym miejscu. Orzeł filipiński żyje na czterech wyspach Filipin. Myszołów galapagoski tylko na Galapagos. Pustułka maskareńska tylko na Mauritiusie.

Wyspy tworzą własne gatunki, bo są odcięte: kilka ptaków, które kiedyś tam doleciały, przez tysiące pokoleń zmienia się po swojemu. Na wyspach bez drapieżnych ssaków ptak może zająć ich miejsce. Tak powstał wymarły orzeł Haasta z Nowej Zelandii, który polował na ptaki moa (lekcja o wymarłych olbrzymach).

Wyspiarskie gatunki są też najbardziej zagrożone. Mają małe populacje i nie mają dokąd się przenieść, kiedy znika las albo pojawiają się szczury i koty.

Ile z nich jest zagrożonych?

Przegląd wszystkich 557 gatunków drapieżników świata (McClure i in., 2018) policzył, że ok. 18% jest zagrożonych wyginięciem, a liczebność ok. 52% spada. Najgorzej jest tam, gdzie gatunków jest najwięcej: w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Sępy Starego Świata są najbardziej zagrożoną grupą ze wszystkich.

Główne przyczyny są te same co w Europie sto lat temu: wycinanie lasów i zamiana ich w pola, zabijanie i trucie. O tym, jak to wygląda na poszczególnych kontynentach, są następne lekcje.

Filmy

Źródła

Mini-quiz

  1. Gdzie żyje najwięcej gatunków ptaków drapieżnych?
  2. Dlaczego kania czarna i sokół wędrowny mogły zasiedlić prawie cały świat?
  3. Kto zjada padlinę w Australii, skoro nie ma tam sępów?
Odpowiedzi
  1. W tropikach: w Ameryce Południowej i Środkowej, w Afryce na południe od Sahary i w Azji Południowo-Wschodniej.
  2. Bo ich pokarm jest wszędzie: sokół poluje na ptaki w locie, a kania zjada prawie wszystko, także odpadki.
  3. Orły, kanie i kruki.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Sokół wędrowny Falco peregrinus (ang. Peregrine Falcon)

W locieFot. M.Nishimura, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Mykola Swarnyk, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Flickr user All that comes with it (Dan Hughes), CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Sokół wędrowny i podobne gatunki
CechaSokół wędrownyKobuz
Grupa sylwetkisokołysokoły
Skrzydłaszerokie u nasady, trójkątne, spiczastebardzo długie, sierpowate (jak u jerzyka)
Koniec skrzydła („palce”)brakbrak
Ogonśredni, krótszy niż u pustułkikrótki do średniego
Głowakrótka, masywny tułówkrótka
Ułożenie skrzydeł i lotmocne uderzenia; pikuje z dużej wysokościzwinny i szybki; łapie owady w locie

Rybołów Pandion haliaetus (ang. Osprey)

W locieFot. Paul Danese, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Chuck Homler / Focus On Wildlife, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Andy Morffew from Itchen Abbas, Hampshire, UK, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Rybołów i podobne gatunki
CechaRybołówGadożerBielik
Grupa sylwetkirybołóworłyorły
Skrzydłabardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstkudługie i szerokie, z szeroką „ręką”bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi
Koniec skrzydła („palce”)4, długie6–77, głębokie
Ogonkrótki, prosto ściętyśredni, prosto ścięty, z 3 ciemnymi pasamikrótki, klinowaty
Głowamała, wystajeduża i okrągła, „sowia”, wystaje szerokoogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon
Ułożenie skrzydeł i lotskrzydła w „M” jak u mewypłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; często zawisapłasko

Płomykówka Tyto alba (ang. Western Barn Owl)

Kania czarna Milvus migrans (ang. Black Kite)

W locieFot. ADARSHluck, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Andreas Trepte, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Mildeep, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Kania czarna i podobne gatunki
CechaKania czarnaKania rudaBłotniak stawowy
Grupa sylwetkikaniekaniebłotniaki
Skrzydładługie, dość wąskie, „złamane” w nadgarstkubardzo długie i wąskie, wyraźnie „złamane” w nadgarstkudługie, najszersze z błotniaków
Koniec skrzydła („palce”)5–6, średnio rozcapierzone5, wyraźne5–6
Ogondługi, płytko wcięty; rozłożony wygląda prawie prostodługi, głęboko wcięty, wcięcie widać zawszedługi
Głowaśrednia, wystaje umiarkowanieśrednia, jasna, wystaje umiarkowaniemała
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko, „ręka” lekko opuszczona; stale skręca ogonemskrzydła lekko łukiem, lot elastyczny; kręci ogonemwyraźne V; nisko nad trzcinami