Ścieżka B: Rozpoznawanie w terenie
B11: Rewiry, toki i gniazda
Para orlików krąży nad skrajem lasu, samiec raz po raz spada ku samicy głębokim ślizgiem, po czym oba nurkują między drzewa. Dla obserwatorki to piękny tok, a dla liczącego zapis: gniazdowanie pewne, gniazdo mniej więcej tam, gdzie wpadły. Ten moduł uczy liczyć drapieżniki i sowy tak, jak robi się to w monitoringu: rewir po rewirze, z punktu widokowego i nocą ze słuchu.
- lekcji
- 5
- gatunków z atlasu
- 15
- nauki + zadania
- ok. 3 h
- quiz
- 1
Orlik krzykliwy, w locie. Fot. Georgi.petrov66, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Lekcje
- Lekcja 1: Rewir zamiast ptakaNad lasem krąży myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard), chwilę później drugi, potem znowu jeden. Ile ich było: dwa, trzy, a może to wciąż ten sam ptak? Liczący drapieżniki w sezonie lęgowym nie próbuje na to odpowiadać. Zamiast ptaków liczy rewiry, czyli miejsca zajęte przez pary, a każdą obserwację ocenia według tego, jak pewnie świadczy o lęgu. W tej lekcji poznajesz tę jednostkę, skalę kategorii i to, dlaczego wynik zawsze jest przedziałem.
- Lekcja 2: Dzień na punkcie widokowymPogodny kwietniowy dzień, bezleśne wzgórze nad doliną, przed tobą skraj lasu i łąki. Masz lornetkę, lunetę, mapę w skali 1:25 000 i kompas, a w notesie numery rewirów z zeszłego roku. Przez dwie godziny patrzysz na niebo nad lasem i każdego ptaka, który się pokaże, zapisujesz na mapie razem z tym, co robił. Tak wygląda podstawowa metoda liczenia ptaków drapieżnych: obserwacja z punktu widokowego. W tej lekcji dowiadujesz się, gdzie stanąć, kiedy przyjść i jak zapisać to, co widać.
- Lekcja 3: Gniazda: czytać z daleka, nie płoszyćGniazdo daje najwyższe kategorie lęgowości, od odnowionego gniazda po gniazdo z pisklętami. Kusi więc, żeby do niego podejść. Tymczasem samica orlika, która zobaczy człowieka pod drzewem, prawie zawsze zrywa się z jaj, a puchacz spłoszony z gniazda może do niego nie wrócić. W tej lekcji uczysz się czytać gniazdo z daleka, przez lunetę, i poznajesz zasady, których trzymają się badacze, oraz prawo, które chroni miejsca lęgów.
- Lekcja 4: Noc ze słuchu: jak liczy się sowyMarcowa noc w starym borze, bezwietrznie, księżyc blisko pełni. Stoisz na skrzyżowaniu linii oddziałowych i przez kilka minut tylko słuchasz. Gdzieś na wschodzie miękkie „po-po-po-po-po”, za chwilę znowu, z tego samego miejsca. Zapisujesz kierunek z kompasu, przechodzisz kilkaset metrów w bok i mierzysz jeszcze raz. Tak liczy się sowy: nie po tym, co widać, ale po tym, co słychać, i nie ptaki, tylko terytoria. W tej lekcji poznajesz nocną kontrolę, dwa gatunki, na których dobrze ją widać, i stymulację głosową, której używają badacze, a której w tym kursie nie używamy.
- Lekcja 5: Sezon na próbęNa koniec cały sezon w pigułce: trzynaście notatek z trzech punktów widokowych, od marca do lipca, na powierzchni 10 × 10 km na Pojezierzu Pomorskim. Każdą przypisujesz do kategorii i do rewiru, a na koniec dostajesz liczebność gatunków jako przedział, tak jak w prawdziwym raporcie. Potem quiz, który zalicza moduł, i zadanie na wiosnę.
Po co ten moduł
Moduły B1, B2 i B5 uczą rozpoznawać gatunki, a A4 opisuje toki i terytoria jako zachowanie. Ten moduł łączy jedno z drugim: rozpoznanie gatunku i odczytanie zachowania zamienia się w liczbę par. Tak pracują ornitolodzy w programach monitoringu, z których pochodzą liczby i trendy cytowane w całym kursie.
B8 liczy ptaki w przelocie, gdzie widać prawie wszystkie, a trudność polega na tempie. Tu liczysz ptaki lęgowe, które się chowają: drapieżnik może przez godzinę nie pokazać się nad lasem, a sowa przez całą noc nie odezwać. Dlatego nie liczy się tu ptaków, tylko rewiry, i podaje wynik jako przedział.
Moduł opiera się na poradniku Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny (wyd. 2, 2015), na rozdziałach o ptakach szponiastych i sowach oraz o orliku krzykliwym, puchaczu i włochatce.
Po ukończeniu modułu potrafisz:
- Wyjaśnić, dlaczego w monitoringu drapieżników i sów liczy się zajęte terytoria, a nie osobniki, i dlaczego wynik podaje się jako przedział.
- Przypisać obserwację do kategorii lęgowości (od śladów w rewirze po gniazdo z pisklętami) i uniknąć typowych pułapek, np. dwóch samców wziętych za parę.
- Zaplanować dzień na punkcie widokowym: miejsce, godziny, terminy, mapa i kompas.
- Ocenić z daleka, czy gniazdo jest zajęte, i wiedzieć, kiedy do gniazda nie podchodzić.
- Opisać, jak liczy się sowy nocą ze słuchu, i wyjaśnić, dlaczego stymulacja głosowa jest narzędziem badaczy, a nie obserwatorów.
Metody i kategorie pochodzą z poradnika GIOŚ z 2015 roku; programy monitoringu mogły od tego czasu zmienić szczegóły, dlatego tam, gdzie to ważne, podaję stan z nowszego raportu albo odsyłam do strony programu. Liczebności gatunków z poradnika pochodzą sprzed ok. 2015 roku i w module ich nie powtarzam. Protokół stymulacji głosowej z lekcji 4 jest opisem pracy badaczy, nie instrukcją: w tym kursie nie wabimy ptaków.