Przejdź do treści
B11 Rewiry, toki i gniazdaLekcja 4 z 5

Noc ze słuchu: jak liczy się sowy

Marcowa noc w starym borze, bezwietrznie, księżyc blisko pełni. Stoisz na skrzyżowaniu linii oddziałowych i przez kilka minut tylko słuchasz. Gdzieś na wschodzie miękkie „po-po-po-po-po”, za chwilę znowu, z tego samego miejsca. Zapisujesz kierunek z kompasu, przechodzisz kilkaset metrów w bok i mierzysz jeszcze raz. Tak liczy się sowy: nie po tym, co widać, ale po tym, co słychać, i nie ptaki, tylko terytoria. W tej lekcji poznajesz nocną kontrolę, dwa gatunki, na których dobrze ją widać, i stymulację głosową, której używają badacze, a której w tym kursie nie używamy.

Sowy liczy się uchem

Najważniejszą oznaką obecności sowy jest głos, wydawany głównie przez terytorialne samce w sezonie lęgowym. Najwięcej sów odzywa się w krótkim okresie godowym i przy dobrej pogodzie, a i wtedy trafiają się ciche noce (Chylarecki i in. 2015, s. 101).

Sowy najmniej się odzywają przy pogodzie niżowej (s. 101):

  • przy ciągłym deszczu,
  • przy całkowitym, niskim i gęstym zachmurzeniu,
  • przy silnym wietrze, zwykle powyżej ok. 15 m/s,
  • we mgle.

Mróz działa różnie: puchacz Bubo bubo (ang. Eurasian Eagle-Owl) woła dość intensywnie przy temperaturze od −10 do 0°C, a uszatka Asio otus (ang. Long-eared Owl) i sóweczka Glaucidium passerinum (ang. Eurasian Pygmy Owl) raczej, gdy jest około zera albo trochę cieplej. Sprzyjają za to jasne noce bliskie pełni. Jeśli pogoda jest zła, poradnik radzi kontrolę przełożyć: nawet jeśli coś usłyszysz, będzie to mały ułamek tego, co w dobrą noc. Zaleca się co najmniej dwie kontrole całej powierzchni (s. 101–102).

Na nocną kontrolę bierze się dwie latarki, na wypadek awarii jednej. Poradnik przypomina też, żeby nie kierować światła bezpośrednio na ptaka (s. 103). Świeć pod nogi albo obok.

Jednostka: terytorium

Jak u drapieżników dziennych, liczy się zajęte terytoria. Do celów monitoringu wystarczy stwierdzić, że terytorium jest zajęte; para, samica czy gniazdo podnoszą kategorię, ale nie są konieczne (s. 105). Wynikiem jest suma terytoriów stwierdzonych we wszystkich kontrolach (s. 102).

Powierzchnię dobiera się do gatunku: im większe terytorium, tym większa powierzchnia, tak żeby zmieściło się na niej kilkanaście potencjalnych terytoriów (tabela 5.9, s. 102):

GatunekŚrednie terytoriumPowierzchnia do monitoringu
puchacz1000 ha50–400 km²
sóweczka150 ha25–50 km²
puszczyk uralski Strix uralensis (ang. Ural Owl)100 ha25–50 km²
włochatka Aegolius funereus (ang. Boreal Owl)100 ha25–50 km²
puszczyk mszarny Strix nebulosa (ang. Great Grey Owl), uszatka błotna Asio flammeus (ang. Short-eared Owl)250 i 60 hacała powierzchnia ich występowania

Skąd dobiega głos

Głos trzeba umieścić na mapie. Najprościej kompasem: z pierwszego miejsca nasłuchu wyznacza się kierunek, z którego dobiega głos, i rysuje na mapie linię. Potem przechodzi się kilkaset metrów w bok względem wołającego ptaka i mierzy jeszcze raz, a dla pewności trzeci raz. Miejsce, w którym linie się przecinają, dość dokładnie wskazuje ptaka, o ile w tym czasie nie przeleciał daleko (s. 103). To namiar krzyżowy.

Kierunek wysokich dźwięków, np. pisków piskląt, trudno określić. Poradnik podaje sposób: przyłożyć otwarte dłonie za uszami, żeby zwiększyć powierzchnię zbierającą dźwięk, i obracać głową (s. 103).

Prawie u wszystkich naszych sów samce różnią się indywidualnie głosem, tak że nagranie rozpoznaje osobnika jak obrączka na nodze (s. 105). Rozstrzyga to wątpliwości, ale wymaga nagrywania i analizy, więc w zwykłym monitoringu stosuje się je rzadko.

Puchacz — Bubo bubo (ang. Eurasian Eagle-Owl)

Puchacza liczy się nasłuchem od końca lutego do końca marca, najlepiej w jedną noc o dobrej pogodzie, przy pełni albo w pierwszej kwadrze księżyca. Kontrola zaczyna się 2 godziny po zachodzie słońca i trwa do 23.00; drugi szczyt głosów przypada ok. 1,5–2 godziny przed wschodem. Tuż przed złożeniem jaj i w czasie składania pary często wołają w duecie (s. 477).

Samiec: głos terytorialny, Lombardia

Sonogram pierwszych 12 s nagrania: Samiec: głos terytorialny, Lombardia. W poziomie czas, w pionie wysokość dźwięku od 0 do 2 kHz.
Nagranie: Mirko Tomasi, CC BY-SA 4.0, xeno-canto XC461330, Wikimedia Commons

Głos puchacza niesie się na ok. 2 km, a wyjątkowo nawet na 4 km, więc trudno ustalić, gdzie siedzi ptak; namiar krzyżowy wymaga tu dużych przejść, a ptak może w tym czasie zamilknąć. Z daleka często słychać tylko pierwszą, wyższą sylabę i łatwo pomylić puchacza z uszatką. Rozstrzyga rytm: przerwy między zawołaniami puchacza trwają 8–12 sekund, a u uszatki są o połowę krótsze (s. 478).

Trzy ostrożności przy interpretacji (s. 477–478):

  • Przez cały rok puchacze odzywają się chwilę po zachodzie słońca, przed wylotem na łowy, i mogą wtedy wołać daleko od gniazda, nawet poza bronionym terytorium. Głosu z tej pory nie traktuje się jak środka terytorium.
  • Puchacz rzadko odpowiada na odtwarzany głos, częściej podlatuje bezgłośnie, żeby zobaczyć intruza.
  • W niektórych latach część par nie przystępuje do lęgów i wtedy słabo się odzywa. Dlatego o spadku liczebności wnioskuje się dopiero z kilku kolejnych lat niskich wyników, a nie z jednego słabego sezonu.

Puchacz to nie tylko ptak skał. Poradnik pisze, że duże populacje żyją na nizinach, m.in. na Lubelszczyźnie i w Kotlinie Biebrzańskiej, gdzie gniazduje m.in. w starych gniazdach dużych ptaków i na ziemi w olsach (s. 474–475).

SiedzącyFot. Martin Mecnarowski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
W locieFot. Charlie Marshall from Bristol UK, United Kingdom, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Claudlchen, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Puchacz i podobne gatunki
CechaPuchaczUszatka
Głosbardzo niskie, dwusylabowe „uu-hu”miękkie „huu” co 2–3 s; młode piszczą jak drzwi
„Uszy”długie, odchylone na bokidługie, sterczące
Sylwetkamasywna, największa sowa Europysmukła
Głowa i szlaraogromnardzawa szlara
Oczypomarańczowepomarańczowe

Włochatka — Aegolius funereus (ang. Boreal Owl)

Włochatka pokazuje, dlaczego u sów liczy się terytoria, a nie pary. W jej populacji jest nadwyżka samców, a 10–20% samców może mieć naraz dwie partnerki. Dlatego poradnik każe podawać liczbę odzywających się samców albo terytoriów, a liczby par u tego gatunku nie podawać (s. 457–458).

Liczy się ją w dwóch kontrolach: 25 marca – 10 kwietnia i 15–30 kwietnia, w górach do 15 dni później, najlepiej przy pełni, w dodatniej temperaturze, bez śniegu i wiatru. Najchętniej woła od zmierzchu do ok. 23.00, potem przez 2–3 godziny ciszej i znowu ok. 2 godziny przed świtem (s. 458).

Samiec: głos terytorialny

Sonogram pierwszych 12 s nagrania: Samiec: głos terytorialny. W poziomie czas, w pionie wysokość dźwięku od 0 do 4 kHz.
Nagranie: Alexander Kurthy, CC BY-SA 4.0, xeno-canto XC103673, Wikimedia Commons

Pieśń samca to zwykle 5–7 sylab „po”, lekko wznoszących się, trwająca 2–3 sekundy, z przerwami 5–10 sekund; przypomina głos dudka. Samiec potrafi odezwać się w ciągu nocy nawet ok. 4000 razy; tak aktywny samiec prawdopodobnie nie ma partnerki. Długie, prawie nieprzerwane pogwizdywanie oznacza samca, który pokazuje samicy dziuplę: takie miejsce zaznacza się możliwie dokładnie jako środek terytorium (s. 459). Samca wołającego wcześnie, np. na początku marca, warto sprawdzić później, bo może to być ptak jeszcze w wędrówce (s. 106).

SiedzącyFot. Stefan Berndtsson, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
W locieFot. U.S. Fish and Wildlife Service - Midwest Region, Public domain, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Maik Meid, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Włochatka i podobne gatunki
CechaWłochatkaPójdźkaSóweczka
Głosszybka seria „pu-pu-pu-pu”zawodzące „guuk” i ostre „kiju”gwizd „djuu”
„Uszy”brakbrakbrak
Sylwetkakrępamała, krótki ogon; kiwa się, gdy jest zaniepokojonawielkości szpaka, długi ruchliwy ogon
Głowa i szlaraduża i kwadratowa, szlara z ciemną obwódkąpłaska i szerokamała
Oczyżółteżółte, nad nimi białe „brwi”żółte, małe

Stymulacja głosowa: narzędzie badaczy

W monitoringu sów badacze używają czasem stymulacji głosowej: odtwarzają głos sowy, a terytorialny samiec odpowiada, broniąc terytorium. Poradnik opisuje ją dokładnie, ale też otacza ostrymi warunkami (s. 104–106). Warto je znać, żeby rozumieć, skąd biorą się dane, i dlaczego obserwatorka tego nie robi.

Jak robią to badacze. Stymulację stosuje się tylko w noce małej aktywności sów; gdy sowy wołają same, nie stosuje się jej wcale. Na punkcie najpierw długo słucha się w ciszy; dopiero potem odtwarza się głos, krótko, z przerwami na nasłuch, i przerywa przy pierwszej odpowiedzi ptaka, nigdy później. Kolejność gatunków też ma znaczenie, bo małe sowy milkną, gdy usłyszą większą (s. 104–106). U niektórych gatunków, np. sóweczki, stymulacja jest podstawową metodą wykrywania (s. 452), a u włochatki poradnik nazywa ją ostatecznością (s. 458).

Dlaczego to psuje dane. Zwabiona sowa często podlatuje w milczeniu albo przenosi się na granicę terytorium; idąca za głośnikiem może zostać zapisana w innym miejscu albo jako drugi ptak, co zawyża liczbę terytoriów (s. 104–105, 460). Duże sowy przylatują też na głosy małych, więc sowa, którą słychać, nie musi być gatunkiem z nagrania (s. 106). Spontanicznie wołające ptaki odzywają się bliżej gniazda, więc noc bez wabienia daje lepszą mapę.

Dlaczego to szkodzi ptakom. Wabienie odciąga sowy od polowania i karmienia, może sprowokować walki z sąsiadami albo atak drapieżnika na sowę, a ptaki szukające rywala zostawiają lęg bez opieki (s. 104). Dlatego poradnik każe ograniczać je do niezbędnego minimum, a w programach monitoringu jest częścią metody, prowadzonej według instrukcji. Puchacza i włochatkę rozporządzenie chroni przed umyślnym płoszeniem i niepokojeniem w okresie lęgowym w miejscach rozrodu, a do tego zakazuje obserwacji, które mogą je płoszyć lub niepokoić (zob. lekcja 3); wabienie z telefonu łatwo przekracza tę granicę.

Zasada kursu się nie zmienia: nie wabimy. Nie odtwarzamy głosów sów ani drapieżników i ich nie naśladujemy, zwłaszcza w sezonie lęgowym i przy gatunkach rzadkich. Więcej w B5 · Gdzie i kiedy słuchać.

Jak to wygląda dziś

Sowy leśne liczy w Polsce Monitoring Lęgowych Sów Leśnych (MLSL), prowadzony od 2010 roku na 45 powierzchniach próbnych 5 × 5 km wpisanych w kwadraty 10 × 10 km, a od 2020 roku uszatkę, pójdźkę i płomykówkę także Monitoring Sów Krajobrazu Rolniczego (MSKR), na 60 powierzchniach 5 × 5 km. Według raportu za lata 2021–2024 (Beuch i in. 2024, s. 35–37):

  • w lasach najpospolitszy jest puszczyk (80–84% powierzchni), dalej włochatka (44–53%), sóweczka (42–49%), uszatka (29–33%) i puszczyk uralski (22–24%); puchacza stwierdzano na 4–9% powierzchni,
  • w latach 2009–2023 puszczyka, puszczyka uralskiego i uszatki umiarkowanie przybywało, a włochatka była stabilna, choć z roku na rok jej liczebność mocno się waha,
  • trend sóweczki na powierzchniach programu jest nieokreślony, bo przedział ufności jest za szeroki; dane spoza programu pokazują jednak jej silny wzrost i poszerzanie areału,
  • w krajobrazie rolniczym najczęstsza była uszatka (118–140 terytoriów na ok. 80% powierzchni), rzadsza pójdźka (93–120 terytoriów, ok. 60%), a najrzadsza płomykówka: 33–46 par w latach 2021–2023, choć w obfitującym w gryzonie 2020 roku było ich 77.

Najtrudniejszy jest puchacz. Na wszystkich powierzchniach MLSL w latach 2010–2023 stwierdzono razem 18 jego terytoriów, ale w żadnym roku ptaki nie odezwały się na więcej niż pięciu. Przy tak niskiej wykrywalności trend musi wyjść nieokreślony, a nie dziwi to po tym, co wiesz o jego latach bez lęgów. Dane zebrane poza programem wskazują tymczasem na silny spadek populacji puchacza w ostatnich latach. To dobry przykład z A15: „nieokreślony” nie znaczy „stabilny”.

Źródła

  • P. Chylarecki i in. (red.), Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, wyd. 2, GIOŚ 2015: sowy (R. Mikusek, s. 101–106), sóweczka (s. 449–454), włochatka (s. 455–460), puchacz (R. Mikusek, s. 474–479)
  • Beuch S., Chodkiewicz T., Przymencki M., Wardecki Ł., Sikora A., Neubauer G., Smyk B., Marchowski D., Ławicki Ł., Meissner W., Chylarecki P. 2024. Monitoring Ptaków Polski w latach 2021–2024. Biuletyn Monitoringu Przyrody 28: 1–108. GIOŚ, Warszawa
  • Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): MLSL i MSKR
  • xeno-canto: głosy sów do osłuchania się w domu

Mini-quiz

  1. Przy jakiej pogodzie sowy najsłabiej się odzywają?
  2. Na czym polega namiar krzyżowy?
  3. Jak odróżnić z daleka puchacza od uszatki?
  4. Dlaczego u włochatki podaje się liczbę śpiewających samców, a nie par?
  5. Podaj dwa powody, dla których wabienie psuje dane, i dwa, dla których szkodzi sowom.
Odpowiedzi
  1. Przy ciągłym deszczu, niskim i gęstym zachmurzeniu, silnym wietrze (powyżej ok. 15 m/s) i we mgle.
  2. Wyznacza się kierunek głosu z dwóch albo trzech miejsc oddalonych o kilkaset metrów; ptak jest tam, gdzie linie się przecinają.
  3. Po rytmie: przerwy między zawołaniami puchacza trwają 8–12 s, u uszatki są o połowę krótsze.
  4. Bo w populacji jest nadwyżka samców, a część samców ma naraz dwie partnerki.
  5. Dane: sowa podlatuje w milczeniu albo idzie za głośnikiem i zostaje zapisana w złym miejscu lub dwa razy; na głos małej sowy przylatują duże. Ptaki: wabienie odciąga od polowania i karmienia, prowokuje walki i ataki drapieżników, a lęg zostaje bez opieki.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Uszatka Asio otus (ang. Long-eared Owl)

SiedzącyFot. Francesco Veronesi from Italy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
W locieFot. Peter Trimming from Croydon, England, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Głowa z bliskaFot. Diego Delso, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Uszatka i podobne gatunki
CechaUszatkaUszatka błotnaPuchacz
Głosmiękkie „huu” co 2–3 s; młode piszczą jak drzwiodzywa się rzadkobardzo niskie, dwusylabowe „uu-hu”
„Uszy”długie, sterczącekrótkie, zwykle niewidocznedługie, odchylone na boki
Sylwetkasmukładługie skrzydła; poluje za dnia nad łąkamimasywna, największa sowa Europy
Głowa i szlarardzawa szlarajasna szlaraogromna
Oczypomarańczoweżółte w czarnej obwódcepomarańczowe

Sóweczka Glaucidium passerinum (ang. Eurasian Pygmy Owl)

SiedzącyFot. Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Uniesiony ogonFot. Stefan Berndtsson, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Sóweczka i podobne gatunki
CechaSóweczkaPójdźkaWłochatka
Głosgwizd „djuu”zawodzące „guuk” i ostre „kiju”szybka seria „pu-pu-pu-pu”
„Uszy”brakbrakbrak
Sylwetkawielkości szpaka, długi ruchliwy ogonmała, krótki ogon; kiwa się, gdy jest zaniepokojonakrępa
Głowa i szlaramałapłaska i szerokaduża i kwadratowa, szlara z ciemną obwódką
Oczyżółte, małeżółte, nad nimi białe „brwi”żółte

Puszczyk uralski Strix uralensis (ang. Ural Owl)

SiedzącyFot. Jyrki Salmi from Finland, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
W locieFot. Tobias, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Axel Strauß, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Puszczyk uralski i podobne gatunki
CechaPuszczyk uralskiPuszczykPuszczyk mszarny
Głosgłębokie „wuhu… wuhu-wuhu”drżące „huuu… hu-hu-huuu”; samica „kju-wik”niskie, głuche „hu-hu-hu…” w serii 8–12, słychać tylko kilkaset metrów
„Uszy”brakbrakbrak
Sylwetkaduża, z długim ogonemkrępabardzo duża, z długim ogonem
Głowa i szlaraokrągła, gładka szara szlaraduża i okrągłaogromna, okrągła, szlara w szarych kręgach, biała „muszka”
Oczyciemne, małeciemnemałe, żółte, w białych półksiężycach

Puszczyk mszarny Strix nebulosa (ang. Great Grey Owl)

SiedzącyFot. Dion Art, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
W locieFot. Eric Kilby from Somerville, MA, USA, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Szlara z bliskaFot. Lisa Hupp/USFWS, Public domain, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Puszczyk mszarny i podobne gatunki
CechaPuszczyk mszarnyPuszczyk uralski
Głosniskie, głuche „hu-hu-hu…” w serii 8–12, słychać tylko kilkaset metrówgłębokie „wuhu… wuhu-wuhu”
„Uszy”brakbrak
Sylwetkabardzo duża, z długim ogonemduża, z długim ogonem
Głowa i szlaraogromna, okrągła, szlara w szarych kręgach, biała „muszka”okrągła, gładka szara szlara
Oczymałe, żółte, w białych półksiężycachciemne, małe

Uszatka błotna Asio flammeus (ang. Short-eared Owl)

SiedzącyFot. Sumeet Moghe, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
W locieFot. NPS Photo / Emily Mesner, Public domain, Wikimedia Commons
Od spoduFot. Mykola Swarnyk, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Uszatka błotna i podobne gatunki
CechaUszatka błotnaUszatka
Głosodzywa się rzadkomiękkie „huu” co 2–3 s; młode piszczą jak drzwi
„Uszy”krótkie, zwykle niewidocznedługie, sterczące
Sylwetkadługie skrzydła; poluje za dnia nad łąkamismukła
Głowa i szlarajasna szlarardzawa szlara
Oczyżółte w czarnej obwódcepomarańczowe