Przejdź do treści
A15 Trendy: jak czytać liczby o populacjachLekcja 3 z 6

Wahanie czy trend?

Po mroźnej zimie i deszczowej wiośnie liczący znajduje o jedną trzecią mniej par niż rok wcześniej. Czy populacja się załamała? Prawdopodobnie nie. Ta lekcja uczy odróżniać wahanie od trendu: pokazuje, czym jest przedział ufności, jak PECBMS dzieli trendy na sześć kategorii i dlaczego spadek w jednym miejscu znaczy co innego, gdy w całym kraju jest stabilnie. Na końcu sama ocenisz kilka serii liczeń.

Populacje zawsze się wahają

Liczebność prawie każdej populacji skacze z roku na rok: po surowej zimie, po roku z mało gryzoni, po deszczowym czerwcu. Do tego dochodzi szum samego liczenia, bo przy każdej kontroli wykrywa się inną część ptaków. Poradnik GIOŚ przypomina, żeby odróżniać krótkoterminowe fluktuacje wokół w miarę stałej średniej wieloletniej od wyraźnego, długotrwałego trendu spadkowego. Tylko ten drugi świadczy o tym, że z populacją dzieje się coś złego.

U puchacza (Bubo bubo, ang. Eurasian Eagle-Owl) słaby wynik liczeń może znaczyć tylko tyle, że w danym roku więcej par niż zwykle nie przystąpiło do lęgów i mniej się odzywało. Poradnik radzi, żeby o spadku populacji wnioskować dopiero po kilku kolejnych latach niskich wyników.

To rozróżnienie ma też znaczenie prawne. Dyrektywa Siedliskowa uznaje stan ochrony gatunku za właściwy, jeśli spełnione są trzy warunki:

  1. dane o dynamice liczebności populacji wskazują, że gatunek sam utrzymuje się w skali długoterminowej jako trwały składnik swoich siedlisk,
  2. naturalny zasięg gatunku nie zmniejsza się i nie zmniejszy się w dającej się przewidzieć przyszłości,
  3. istnieje i prawdopodobnie będzie istnieć siedlisko wystarczająco duże, żeby utrzymać jego populacje przez dłuższy czas.

Pierwszy warunek mówi o skali długoterminowej. Jeden zły rok go nie łamie, wieloletni spadek tak.

Przedział ufności

Trend z poprzedniej lekcji to linia dopasowana do logarytmów indeksów. Jej nachylenie jest oszacowaniem, a każde oszacowanie ma błąd standardowy: im bardziej punkty rozrzucone wokół linii i im krótsza seria, tym jest on większy.

Z błędu standardowego liczy się 95-procentowy przedział ufności: nachylenie minus i plus 1,96 błędu standardowego. W uproszczeniu: to zakres tempa zmian, który dane uczciwie dopuszczają. Jeśli cały przedział leży poniżej zera (poniżej mnożnika 1,00), spadek jest istotny: trudno go wytłumaczyć samym przypadkiem.

Istotny nie znaczy duży. W raporcie Polski za lata 2013–2018 trend myszołowa (Buteo buteo, ang. Common Buzzard) z MPPL wynosił 0,9917 rocznie, z przedziałem 0,9841–0,9993. Cały przedział leżał poniżej 1, więc spadek był istotny, choć wynosił mniej niż 1% rocznie. W następnym raporcie, za lata 2019–2024, trend krótkoterminowy liczony dla lat 2013–2024 z danych innego programu (Monitoringu Ptaków Drapieżnych), wyszedł stabilny: +0,2% rocznie, z przedziałem od −0,4% do +0,9%.

Sześć kategorii PECBMS

PECBMS, europejski program łączący krajowe liczenia ptaków pospolitych, klasyfikuje każdy trend według nachylenia i jego przedziału ufności, porównanego z dwoma progami: brakiem zmiany (mnożnik 1,00) i zmianą o 5% rocznie (0,95 i 1,05).

KategoriaKryterium (95% przedział ufności mnożnika rocznego)Co to znaczy
silny wzrostdolna granica powyżej 1,05pewny wzrost, pewnie szybszy niż 5% rocznie
umiarkowany wzrostdolna granica między 1,00 a 1,05pewny wzrost, ale nie można powiedzieć, że szybszy niż 5% rocznie
stabilnyprzedział obejmuje 1,00 i mieści się w granicach 0,95–1,05brak pewnej zmiany, a ewentualna zmiana jest mniejsza niż 5% rocznie
niepewnyprzedział obejmuje 1,00, ale wychodzi poza 0,95 albo 1,05brak pewnej zmiany, ale dane nie wykluczają dużego wzrostu ani spadku
umiarkowany spadekgórna granica między 0,95 a 1,00pewny spadek, ale nie można powiedzieć, że szybszy niż 5% rocznie
silny spadekgórna granica poniżej 0,95pewny spadek, pewnie szybszy niż 5% rocznie

Dwie rzeczy warto zapamiętać:

  • „Stabilny” i „niepewny” to nie to samo. Oba znaczą, że dane nie pokazują pewnej zmiany. Ale „stabilny” mówi: populacja na pewno nie zmienia się szybko. „Niepewny” mówi: nie wiemy, bo danych jest za mało albo są zbyt rozrzucone. To zachęta do dalszego liczenia, a nie dobra wiadomość.
  • O kategorii decyduje granica przedziału, nie średnia. Bielik przybywał w Polsce w latach 2013–2024 średnio o ok. 6,4% rocznie, ale przedział ufności sięgał od 4,5% do 8,2%. Dolna granica jest poniżej 5%, więc według kryteriów PECBMS to „umiarkowany”, a nie „silny” wzrost.

Trend lokalny na tle krajowego

Poradnik GIOŚ opisuje sytuację, która zdarza się zarządcom obszarów Natura 2000: w ostoi X liczba orlików krzykliwych (Clanga pomarina, ang. Lesser Spotted Eagle) gwałtownie spada. Co to znaczy? To zależy od tego, co dzieje się w całym kraju.

  • Jeśli krajowe wskaźniki spadają w podobnym tempie, przyczyna działa prawdopodobnie w szerszej skali (np. na zimowiskach albo na trasie wędrówki), a ostoja jest tylko jej świadkiem.
  • Jeśli krajowa populacja jest w tym czasie stabilna, przyczyna jest prawdopodobnie lokalna i wymaga reakcji tych, którzy zarządzają tym terenem.

Z tego samego powodu poradnik ostrzega, że z samych obszarów chronionych nie da się złożyć trendu dla całej Polski: obszary specjalnej ochrony ptaków i parki narodowe zajmują ok. 20% kraju, mają inne siedliska i bywa, że inne trendy niż reszta.

Dlatego potrzebny jest monitoring ogólnokrajowy (w Polsce: Monitoring Ptaków Polski, prowadzony na zlecenie GIOŚ). Jest układem odniesienia dla każdego wyniku lokalnego.

Ćwiczenie: czy to trend?

Poniżej dostaniesz pięć serii liczeń z jednej powierzchni, od długiej i spokojnej do krótkiej i rozchwianej. W każdym sezonie liczący robi trzy kontrole i widzi tylko część ptaków, a populacja waha się z roku na rok wokół swojego prawdziwego trendu. Oceń każdą serię tak, jak zrobiłby to PECBMS. Po odpowiedzi zobaczysz linię trendu, jego tempo z przedziałem ufności w liczbach, kategorię, na którą pozwalają dane, i to, jak populacja zmieniała się naprawdę. Możesz też przeliczyć serię z największego z trzech liczeń zamiast ze średniej.

Przygotowuję serię liczeń

Kategorię ocenia się według danych, nie według prawdy: tylko dane ma do dyspozycji monitoring. Zwróć uwagę, jak często krótka seria pozwala uczciwie powiedzieć tylko „niepewny”, choć populacja naprawdę się zmienia, i jak rzadko, ale jednak, długa seria populacji bez trendu wychodzi „istotnie” rosnąca albo malejąca. Przy 95-procentowym przedziale ufności powinno się to zdarzać mniej więcej raz na dwadzieścia razy. Ćwiczenie liczy przedział tak jak PECBMS, z mnożnikiem 1,96, który jest dokładny dla długich serii. Dla serii z ośmiu czy dziesięciu lat przedział powinien być szerszy (statystyk użyłby rozkładu t, dla ośmiu punktów mnożnika ok. 2,45), więc w krótkich seriach ćwiczenie częściej, niż raz na dwadzieścia, ogłasza zmianę, której nie ma. To jeszcze jeden powód, żeby krótkim seriom nie ufać.

Źródła

  • Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 15–16 (trend lokalny a krajowy, orlik krzykliwy w ostoi X, ok. 20% kraju w obszarach chronionych, ramka „Właściwy stan ochrony”), 478 (puchacz: ostrożność przy spadkach).
  • Dyrektywa Rady 92/43/EWG, art. 1 lit. i (właściwy stan ochrony gatunków).
  • PECBMS. Species trends: trend classification (sześć kategorii, 95% przedział ufności: nachylenie ± 1,96 błędu standardowego).
  • Raport Polski z art. 12 Dyrektywy Ptasiej: bielik, 2019–2024, myszołów, 2013–2018 i 2019–2024.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Puchacz Bubo bubo (ang. Eurasian Eagle-Owl)

SiedzącyFot. Martin Mecnarowski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
W locieFot. Charlie Marshall from Bristol UK, United Kingdom, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Claudlchen, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Puchacz i podobne gatunki
CechaPuchaczUszatka
Głosbardzo niskie, dwusylabowe „uu-hu”miękkie „huu” co 2–3 s; młode piszczą jak drzwi
„Uszy”długie, odchylone na bokidługie, sterczące
Sylwetkamasywna, największa sowa Europysmukła
Głowa i szlaraogromnardzawa szlara
Oczypomarańczowepomarańczowe

Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)

W locieFot. Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. caroline legg, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Jasna odmianaFot. Olga Havlíčková, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Myszołów i podobne gatunki
CechaMyszołówTrzmielojadKurhannik
Grupa sylwetkimyszołowymyszołowymyszołowy
Skrzydłaśredniej długości, szerokie, zaokrąglonedługie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowadłuższe niż u myszołowa
Koniec skrzydła („palce”)55–6, dość krótkie5
Ogonkrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzdłuższy niż u myszołowa, boki zaokrągloneśredni, rudawy, prawie bez prążków
Głowaduża, szyja krótka, słabo wystajemała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki)jasna, wystaje jak u myszołowa
Ułożenie skrzydeł i lotpłytkie V; często krążypłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastycznewyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa

Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)

W locieFot. Georgi.petrov66, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Wolbrum avner, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Z wierzchuFot. Soner Bekir, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Orlik krzykliwy i podobne gatunki
CechaOrlik krzykliwyMyszołówOrlik grubodzioby
Grupa sylwetkiorły (mały orzeł)myszołowyorły
Skrzydładługie, prostokątne, średnio szerokieśredniej długości, szerokie, zaokrągloneszersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego
Koniec skrzydła („palce”)757
Ogonkrótkikrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzkrótki
Głowamała i wąskaduża, szyja krótka, słabo wystajemasywniejsza niż u krzykliwego
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko, z opuszczoną „ręką”płytkie V; często krąży„ręka” mocno opuszczona