Populacje zawsze się wahają
Liczebność prawie każdej populacji skacze z roku na rok: po surowej zimie, po roku z mało gryzoni, po deszczowym czerwcu. Do tego dochodzi szum samego liczenia, bo przy każdej kontroli wykrywa się inną część ptaków. Poradnik GIOŚ przypomina, żeby odróżniać krótkoterminowe fluktuacje wokół w miarę stałej średniej wieloletniej od wyraźnego, długotrwałego trendu spadkowego. Tylko ten drugi świadczy o tym, że z populacją dzieje się coś złego.
U puchacza (Bubo bubo, ang. Eurasian Eagle-Owl) słaby wynik liczeń może znaczyć tylko tyle, że w danym roku więcej par niż zwykle nie przystąpiło do lęgów i mniej się odzywało. Poradnik radzi, żeby o spadku populacji wnioskować dopiero po kilku kolejnych latach niskich wyników.
To rozróżnienie ma też znaczenie prawne. Dyrektywa Siedliskowa uznaje stan ochrony gatunku za właściwy, jeśli spełnione są trzy warunki:
- dane o dynamice liczebności populacji wskazują, że gatunek sam utrzymuje się w skali długoterminowej jako trwały składnik swoich siedlisk,
- naturalny zasięg gatunku nie zmniejsza się i nie zmniejszy się w dającej się przewidzieć przyszłości,
- istnieje i prawdopodobnie będzie istnieć siedlisko wystarczająco duże, żeby utrzymać jego populacje przez dłuższy czas.
Pierwszy warunek mówi o skali długoterminowej. Jeden zły rok go nie łamie, wieloletni spadek tak.
Przedział ufności
Trend z poprzedniej lekcji to linia dopasowana do logarytmów indeksów. Jej nachylenie jest oszacowaniem, a każde oszacowanie ma błąd standardowy: im bardziej punkty rozrzucone wokół linii i im krótsza seria, tym jest on większy.
Z błędu standardowego liczy się 95-procentowy przedział ufności: nachylenie minus i plus 1,96 błędu standardowego. W uproszczeniu: to zakres tempa zmian, który dane uczciwie dopuszczają. Jeśli cały przedział leży poniżej zera (poniżej mnożnika 1,00), spadek jest istotny: trudno go wytłumaczyć samym przypadkiem.
Istotny nie znaczy duży. W raporcie Polski za lata 2013–2018 trend myszołowa (Buteo buteo, ang. Common Buzzard) z MPPL wynosił 0,9917 rocznie, z przedziałem 0,9841–0,9993. Cały przedział leżał poniżej 1, więc spadek był istotny, choć wynosił mniej niż 1% rocznie. W następnym raporcie, za lata 2019–2024, trend krótkoterminowy liczony dla lat 2013–2024 z danych innego programu (Monitoringu Ptaków Drapieżnych), wyszedł stabilny: +0,2% rocznie, z przedziałem od −0,4% do +0,9%.
Sześć kategorii PECBMS
PECBMS, europejski program łączący krajowe liczenia ptaków pospolitych, klasyfikuje każdy trend według nachylenia i jego przedziału ufności, porównanego z dwoma progami: brakiem zmiany (mnożnik 1,00) i zmianą o 5% rocznie (0,95 i 1,05).
| Kategoria | Kryterium (95% przedział ufności mnożnika rocznego) | Co to znaczy |
|---|---|---|
| silny wzrost | dolna granica powyżej 1,05 | pewny wzrost, pewnie szybszy niż 5% rocznie |
| umiarkowany wzrost | dolna granica między 1,00 a 1,05 | pewny wzrost, ale nie można powiedzieć, że szybszy niż 5% rocznie |
| stabilny | przedział obejmuje 1,00 i mieści się w granicach 0,95–1,05 | brak pewnej zmiany, a ewentualna zmiana jest mniejsza niż 5% rocznie |
| niepewny | przedział obejmuje 1,00, ale wychodzi poza 0,95 albo 1,05 | brak pewnej zmiany, ale dane nie wykluczają dużego wzrostu ani spadku |
| umiarkowany spadek | górna granica między 0,95 a 1,00 | pewny spadek, ale nie można powiedzieć, że szybszy niż 5% rocznie |
| silny spadek | górna granica poniżej 0,95 | pewny spadek, pewnie szybszy niż 5% rocznie |
Dwie rzeczy warto zapamiętać:
- „Stabilny” i „niepewny” to nie to samo. Oba znaczą, że dane nie pokazują pewnej zmiany. Ale „stabilny” mówi: populacja na pewno nie zmienia się szybko. „Niepewny” mówi: nie wiemy, bo danych jest za mało albo są zbyt rozrzucone. To zachęta do dalszego liczenia, a nie dobra wiadomość.
- O kategorii decyduje granica przedziału, nie średnia. Bielik przybywał w Polsce w latach 2013–2024 średnio o ok. 6,4% rocznie, ale przedział ufności sięgał od 4,5% do 8,2%. Dolna granica jest poniżej 5%, więc według kryteriów PECBMS to „umiarkowany”, a nie „silny” wzrost.
Trend lokalny na tle krajowego
Poradnik GIOŚ opisuje sytuację, która zdarza się zarządcom obszarów Natura 2000: w ostoi X liczba orlików krzykliwych (Clanga pomarina, ang. Lesser Spotted Eagle) gwałtownie spada. Co to znaczy? To zależy od tego, co dzieje się w całym kraju.
- Jeśli krajowe wskaźniki spadają w podobnym tempie, przyczyna działa prawdopodobnie w szerszej skali (np. na zimowiskach albo na trasie wędrówki), a ostoja jest tylko jej świadkiem.
- Jeśli krajowa populacja jest w tym czasie stabilna, przyczyna jest prawdopodobnie lokalna i wymaga reakcji tych, którzy zarządzają tym terenem.
Z tego samego powodu poradnik ostrzega, że z samych obszarów chronionych nie da się złożyć trendu dla całej Polski: obszary specjalnej ochrony ptaków i parki narodowe zajmują ok. 20% kraju, mają inne siedliska i bywa, że inne trendy niż reszta.
Dlatego potrzebny jest monitoring ogólnokrajowy (w Polsce: Monitoring Ptaków Polski, prowadzony na zlecenie GIOŚ). Jest układem odniesienia dla każdego wyniku lokalnego.
Ćwiczenie: czy to trend?
Poniżej dostaniesz pięć serii liczeń z jednej powierzchni, od długiej i spokojnej do krótkiej i rozchwianej. W każdym sezonie liczący robi trzy kontrole i widzi tylko część ptaków, a populacja waha się z roku na rok wokół swojego prawdziwego trendu. Oceń każdą serię tak, jak zrobiłby to PECBMS. Po odpowiedzi zobaczysz linię trendu, jego tempo z przedziałem ufności w liczbach, kategorię, na którą pozwalają dane, i to, jak populacja zmieniała się naprawdę. Możesz też przeliczyć serię z największego z trzech liczeń zamiast ze średniej.
Przygotowuję serię liczeń
Kategorię ocenia się według danych, nie według prawdy: tylko dane ma do dyspozycji monitoring. Zwróć uwagę, jak często krótka seria pozwala uczciwie powiedzieć tylko „niepewny”, choć populacja naprawdę się zmienia, i jak rzadko, ale jednak, długa seria populacji bez trendu wychodzi „istotnie” rosnąca albo malejąca. Przy 95-procentowym przedziale ufności powinno się to zdarzać mniej więcej raz na dwadzieścia razy. Ćwiczenie liczy przedział tak jak PECBMS, z mnożnikiem 1,96, który jest dokładny dla długich serii. Dla serii z ośmiu czy dziesięciu lat przedział powinien być szerszy (statystyk użyłby rozkładu t, dla ośmiu punktów mnożnika ok. 2,45), więc w krótkich seriach ćwiczenie częściej, niż raz na dwadzieścia, ogłasza zmianę, której nie ma. To jeszcze jeden powód, żeby krótkim seriom nie ufać.
Źródła
- Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 15–16 (trend lokalny a krajowy, orlik krzykliwy w ostoi X, ok. 20% kraju w obszarach chronionych, ramka „Właściwy stan ochrony”), 478 (puchacz: ostrożność przy spadkach).
- Dyrektywa Rady 92/43/EWG, art. 1 lit. i (właściwy stan ochrony gatunków).
- PECBMS. Species trends: trend classification (sześć kategorii, 95% przedział ufności: nachylenie ± 1,96 błędu standardowego).
- Raport Polski z art. 12 Dyrektywy Ptasiej: bielik, 2019–2024, myszołów, 2013–2018 i 2019–2024.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Puchacz Bubo bubo (ang. Eurasian Eagle-Owl)
| Cecha | Puchacz | Uszatka |
|---|---|---|
| Głos | bardzo niskie, dwusylabowe „uu-hu” | miękkie „huu” co 2–3 s; młode piszczą jak drzwi |
| „Uszy” | długie, odchylone na boki | długie, sterczące |
| Sylwetka | masywna, największa sowa Europy | smukła |
| Głowa i szlara | ogromna | rdzawa szlara |
| Oczy | pomarańczowe | pomarańczowe |
Uszatka Asio otus
- Filmy: głos (YouTube): Puchacz, otwiera się w nowej karcie
- Filmy (YouTube): Puchacz, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Puchacz, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Puchacz, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Puchacz, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Puchacz, otwiera się w nowej karcie
Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)
| Cecha | Myszołów | Trzmielojad | Kurhannik |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | myszołowy | myszołowy | myszołowy |
| Skrzydła | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | długie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowa | dłuższe niż u myszołowa |
| Koniec skrzydła („palce”) | 5 | 5–6, dość krótkie | 5 |
| Ogon | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | dłuższy niż u myszołowa, boki zaokrąglone | średni, rudawy, prawie bez prążków |
| Głowa | duża, szyja krótka, słabo wystaje | mała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki) | jasna, wystaje jak u myszołowa |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płytkie V; często krąży | płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastyczne | wyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa |
Trzmielojad Pernis apivorus
Kurhannik Buteo rufinus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)
| Cecha | Orlik krzykliwy | Myszołów | Orlik grubodzioby |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły (mały orzeł) | myszołowy | orły |
| Skrzydła | długie, prostokątne, średnio szerokie | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | szersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7 | 5 | 7 |
| Ogon | krótki | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | krótki |
| Głowa | mała i wąska | duża, szyja krótka, słabo wystaje | masywniejsza niż u krzykliwego |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko, z opuszczoną „ręką” | płytkie V; często krąży | „ręka” mocno opuszczona |
Myszołów Buteo buteo
Orlik grubodzioby Clanga clanga
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie