Czym jest monitoring
Poradnik GIOŚ definiuje monitoring populacji jako oceny jej parametrów (np. liczebności, rozrodczości, rozmieszczenia) powtarzane w regularnych odstępach czasu, zwykle co roku, przez wiele lat, na określonym obszarze, po to, żeby wykryć zmiany. Monitoring nie ma z góry ustalonego końca. Jego zadaniem jest nie tylko opisać, co się stało (np. „spadek o 15% w 10 lat”), ale też pomóc zdecydować, co robić dalej, i sprawdzić, czy podjęte działania ochronne działają.
Poradnik cytuje Lindenmayera i Likensa (2010): wbrew poglądom panującym w niektórych instytucjach samo mierzenie czegokolwiek w środowisku nie jest jeszcze monitoringiem.
„Monitoring przedrealizacyjny”, który nim nie jest
Przed inwestycją, która może wpłynąć na środowisko (droga, farma wiatrowa, kopalnia), wykonuje się badania przyrodnicze, żeby opisać teren. Przyjęło się nazywać je „monitoringiem przedrealizacyjnym”. Poradnik zwraca uwagę, że jednoroczne, a nawet dwu- czy trzyletnie badania dla oceny terenu nie są monitoringiem w znaczeniu, w jakim używa się tego słowa w nauce. Po angielsku nazywa się je baseline survey, czyli badaniem stanu wyjściowego.
To nie jest spór o słowa. Krótkie badanie stanu wyjściowego nie pokaże, czy populacja na tym terenie i tak rosła albo malała. Nie pokaże też, czy rok badań był typowy.
Układ BA: przed i po
Jeśli to samo badanie powtórzy się po zbudowaniu inwestycji, powstaje układ BA (ang. before–after, przed–po). Kusi, żeby różnicę przypisać inwestycji. Ale między „przed” a „po” zmienia się wszystko naraz: pogoda, liczba gryzoni, sytuacja na zimowiskach, trend krajowy.
Układ BACI: przed i po, tu i obok
Rozwiązaniem jest dodać powierzchnie kontrolne: podobny teren, na który inwestycja nie oddziałuje, liczony w tych samych latach i tą samą metodą. Tak powstaje układ BACI (ang. before–after / control–impact), podstawowy układ w badaniach wpływu.
Przykład (liczby wymyślone, żeby pokazać rachunek):
| Przed budową | Po budowie | Zmiana | |
|---|---|---|---|
| teren farmy | 40 par | 28 par | −30% |
| teren kontrolny | 50 par | 35 par | −30% |
Sam układ BA powiedziałby: po budowie ubyło 30% par. BACI mówi coś innego: na terenie bez turbin ubyło tyle samo, więc spadek ma inną przyczynę, wspólną dla obu terenów. O wpływie inwestycji świadczyłaby dopiero różnica między zmianą na terenie inwestycji a zmianą na kontroli, np. gdyby na farmie ubyło 30%, a na kontroli 5%.
Poradnik podkreśla, że układy BA i BACI to narzędzia eksperymentu, a nie monitoring. Monitoring trwa bez końca i pyta „co się dzieje z populacją?”, a BACI ma początek i koniec i pyta „czy ta inwestycja coś zmieniła?”.
BACI w praktyce: siewka złota i turbiny
Jeden z najdokładniej opisanych przykładów dotyczy ptaka siewkowego. Sansom, Pearce-Higgins i Douglas (2016) badali lęgową siewkę złotą (Pluvialis apricaria, ang. European Golden Plover) przed budową farmy wiatrowej, w czasie budowy i po niej, na terenie farmy, w pasie wokół niej i na terenach kontrolnych. Sama budowa nie zmieniła istotnie liczebności siewek. Po postawieniu turbin liczebność siewek na terenie farmy spadła istotnie, o ok. 79% względem stanu wyjściowego, a w pasie wokół i na kontrolach podobnej zmiany nie było. Ptaki odsuwały się od pracujących turbin nawet o ok. 400 m.
Autorzy piszą wprost, że takie wnioski są możliwe dzięki szczegółowemu układowi BACI. Podobne badanie z Ameryki Północnej (Shaffer i Buhl 2016, ptaki łąkowe w Dakocie Północnej i Południowej) wykazało wypieranie 7 z 9 badanych gatunków i podkreśliło, jak łatwo o błędne wnioski bez takiego układu.
Co z tego wynika dla obserwatorki
Kiedy czytasz, że „monitoring wykazał”, warto zapytać:
- Czy to naprawdę monitoring (wiele lat, ta sama metoda), czy jedno- albo dwuletnie badanie stanu wyjściowego?
- Z czym porównano wynik? Z poprzednim rokiem, z trendem krajowym, z terenem kontrolnym?
- Czy rok „przed” i rok „po” liczono tą samą metodą, w tych samych terminach?
Te same pytania przydają się, gdy sama porównujesz swoje obserwacje z różnych lat.
Źródła
- Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 13–14 (definicja monitoringu), 22 (monitoring a analiza impaktu, baseline survey, układy BA i BACI).
- Sansom A., Pearce-Higgins J.W., Douglas D.J.T. 2016. Negative impact of wind energy development on a breeding shorebird assessed with a BACI study design. Ibis 158: 541–555.
- Shaffer J.A., Buhl D.A. 2016. Effects of wind-energy facilities on breeding grassland bird distributions. Conservation Biology 30: 59–71.
Mini-quiz
- Dlaczego roczne badanie przed inwestycją nie jest monitoringiem?
- Czym BACI różni się od BA?
- Na farmie ubyło 20% par, na terenie kontrolnym 20%. Co to mówi o wpływie farmy?
Odpowiedzi
- Bo monitoring to pomiary powtarzane regularnie przez wiele lat, bez ustalonego końca. Krótkie badanie opisuje tylko stan wyjściowy.
- BACI dodaje powierzchnie kontrolne, liczone w tych samych latach i tą samą metodą, więc pozwala oddzielić wpływ inwestycji od zmian, które zaszłyby i tak.
- Nic nie wskazuje na wpływ farmy: spadek jest taki sam tam, gdzie farmy nie ma, więc ma inną, wspólną przyczynę.