Przejdź do treści
A15 Trendy: jak czytać liczby o populacjachLekcja 5 z 6

Drapieżniki Polski i Hiszpanii w liczbach

Co sześć lat każdy kraj Unii Europejskiej wysyła Komisji Europejskiej raport o stanie wszystkich swoich ptaków. To najlepsze miejsce, żeby sprawdzić, jak naprawdę mają się bielik, orlik czy błotniak. Ta lekcja uczy czytać taki raport i przechodzi przez pięć drapieżników z kursu: z Polski, a dla dwóch także z Hiszpanii.

Raport z art. 12 Dyrektywy Ptasiej

Artykuł 12 Dyrektywy Ptasiej zobowiązuje państwa członkowskie, żeby co sześć lat przekazywały Komisji informacje o stanie i trendach dziko żyjących ptaków. Raporty obejmują okresy 2008–2012, 2013–2018 i 2019–2024. Wyniki krajów za lata 2019–2024 są już publiczne w przeglądarce Europejskiej Agencji Środowiska, a unijne podsumowanie („State of Nature”) za ten okres ma się ukazać w 2027 roku. Poprzednie, z 2020 r., podało, że prawie jedna trzecia (30%) ocenianych gatunków ptaków lęgowych UE miała w latach 2007–2018 trend spadkowy.

Polska przygotowuje swoje wpisy głównie z danych Monitoringu Ptaków Polski, prowadzonego na zlecenie GIOŚ. Dla drapieżników to przede wszystkim Monitoring Ptaków Drapieżnych (MPD).

Przeglądarka raportów jest po angielsku. Na stronie gatunku szukaj wiersza z kodem kraju (PL, ES) i kolumn: Min, Max i Unit (liczebność; „p” to pary), ST (krótki okres), LT (długi okres), a w nich kierunku (I to wzrost, S stabilny, D spadek) i wielkości zmiany w procentach.

Jak czytać wpis

Każdy wpis ma kilka części:

  • Liczebność: przedział od–do, w jednostce, którą liczy się dany gatunek. Zwykle są to pary, ale u błotniaka łąkowego samice lęgowe.
  • Trend krótkoterminowy: tu lata 2013–2024. Kierunek i zmiana w procentach dla całego okresu, a w uwagach często też tempo roczne z przedziałem ufności.
  • Trend długoterminowy: tu od 1980 r. W Polsce liczony zwykle jako różnica między dawnymi i obecnymi oszacowaniami liczebności, a nie z corocznych liczeń, więc jest dużo mniej dokładny.
  • Powód zmiany oszacowania: czy różnica wobec poprzedniego raportu jest prawdziwa (genuine), czy wynika ze zmiany metody (method). Ta kolumna chroni przed najczęstszym błędem: braniem nowej metody za nowe ptaki.

Raport nie podaje kategorii PECBMS. Poniżej tam, gdzie raport podaje tempo roczne z przedziałem ufności, kategorię przeliczyłam sama według kryteriów z lekcji 3.

Pięć drapieżników z kursu

Bielik — Haliaeetus albicilla

Bielik (Haliaeetus albicilla, ang. White-tailed Eagle) to najlepiej znana polska historia powrotu. W raporcie za lata 2019–2024 Polska podała 1600–2000 par. Trend krótkoterminowy (2013–2024) to wzrost średnio o ok. 6,4% rocznie, z przedziałem ufności 4,5–8,2%, czyli łącznie o ok. 110% (od 70% do 158%). Według kryteriów PECBMS to umiarkowany wzrost, bo dolna granica przedziału jest poniżej 5% rocznie.

W poprzednim raporcie (2013–2018) Polska podawała 1300–1900 par. Nowy przedział jest wyższy, ale raport zaznacza, że zmiana oszacowania wynika z metody, więc samych tych dwóch przedziałów nie należy od siebie odejmować. O wzroście świadczy trend z corocznych liczeń MPD.

W locieFot. Yathin S Krishnappa, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. LG Nyqvist, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Littleisland lighthouse, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Bielik i podobne gatunki
CechaBielikOrzeł przedniRybołów
Grupa sylwetkiorłyorłyrybołów
Skrzydłabardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwidługie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku
Koniec skrzydła („palce”)7, głębokie74, długie
Ogonkrótki, klinowatydługi, zaokrąglonykrótki, prosto ścięty
Głowaogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogonśrednia, wystaje mniej niż u bielikamała, wystaje
Ułożenie skrzydeł i lotpłaskopłytkie Vskrzydła w „M” jak u mewy

Orlik krzykliwy — Clanga pomarina

Orlik krzykliwy (Clanga pomarina, ang. Lesser Spotted Eagle) to ptak, dla którego Polska ma szczególną odpowiedzialność. W raporcie za lata 2019–2024: 2300–2500 par. Trend krótkoterminowy: ok. +1% rocznie, z przedziałem od −0,9% do +2,9%. Przedział obejmuje zero i nie wychodzi poza ±5% rocznie, więc według kryteriów PECBMS to trend stabilny. Już w poprzednim raporcie (2013–2018) trend orlika był stabilny.

To dobry przykład dla lekcji 3: jeśli w jakiejś ostoi orlików ubywa, a w kraju jest stabilnie, przyczyny trzeba szukać na miejscu.

W locieFot. Georgi.petrov66, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Wolbrum avner, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Z wierzchuFot. Soner Bekir, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Orlik krzykliwy i podobne gatunki
CechaOrlik krzykliwyMyszołówOrlik grubodzioby
Grupa sylwetkiorły (mały orzeł)myszołowyorły
Skrzydładługie, prostokątne, średnio szerokieśredniej długości, szerokie, zaokrągloneszersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego
Koniec skrzydła („palce”)757
Ogonkrótkikrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzkrótki
Głowamała i wąskaduża, szyja krótka, słabo wystajemasywniejsza niż u krzykliwego
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko, z opuszczoną „ręką”płytkie V; często krąży„ręka” mocno opuszczona

Błotniak łąkowy — Circus pygargus

Błotniak łąkowy (Circus pygargus, ang. Montagu's Harrier) gniazduje na ziemi, często w zbożu i na wilgotnych łąkach, więc zależy od tego, kiedy i jak się kosi. Raport liczy go w samicach lęgowych (zdarza się, że samiec ma dwie partnerki). W raporcie za lata 2019–2024: 2200–3600 samic (najlepsze oszacowanie ok. 2800). Trend krótkoterminowy: ok. −0,3% rocznie, z przedziałem od −2,9% do +2,4%, czyli według kryteriów PECBMS stabilny.

Ciekawie wygląda to obok poprzedniego raportu. Za lata 2013–2018 Polska podała 3400–4500 samic i trend malejący: mnożnik 0,9541 rocznie (przedział 0,9223–0,9859), czyli ok. −4,6% rocznie i umiarkowany spadek według PECBMS. Nowy raport pokazuje stabilizację w latach 2013–2024 i niższą liczebność, a zmianę oszacowania opisuje jako prawdziwą. Sześć lat później ten sam gatunek ma więc inną kategorię. To nie sprzeczność: inne lata w oknie, inny wynik.

W locieFot. Clément Bardot, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Hari K Patibanda, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
SamicaFot. Hari K Patibanda, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Błotniak łąkowy i podobne gatunki
CechaBłotniak łąkowyBłotniak zbożowy
Grupa sylwetkibłotniakibłotniaki
Skrzydładługie, bardzo wąskie i spiczaste (najsmuklejszy błotniak)długie, szersze niż u łąkowego, „ręka” bardziej zaokrąglona
Koniec skrzydła („palce”)4, krótkie5
Ogondługi, wąskidługi, wąski
Głowamałamała, z szlarą podobną do sowiej
Ułożenie skrzydeł i lotwyraźne V; lot nisko, kołysze sięV; lot nisko nad polem

Pustułka — Falco tinnunculus

Pustułka (Falco tinnunculus, ang. Common Kestrel) w Polsce: trend krótkoterminowy (2013–2024) to ok. +3,6% rocznie, z przedziałem 2,0–5,1%, czyli według kryteriów PECBMS umiarkowany wzrost. Raport podaje 5600–7300 par, więcej niż poprzedni (4400–5400), ale tę różnicę oznacza jako wynik zmiany metody. To podręcznikowy przypadek: wzrost populacji widać w trendzie z liczeń, a nie w porównaniu dwóch oszacowań liczebności.

W Hiszpanii pustułek jest znacznie więcej: raport hiszpański za lata 2019–2024 podaje ok. 54–64 tysiące par. Trend krótkoterminowy (2013–2024) jest tam stabilny, ale długoterminowy (2002–2024) to spadek o ok. 22–36%. Krótki i długi okres mogą więc mówić różne rzeczy o tej samej populacji.

W locieFot. Giles Laurent, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Andreas Trepte, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons
W zawisieFot. Henk Monster, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Pustułka i podobne gatunki
CechaPustułkaPustułeczkaDrzemlik
Grupa sylwetkisokołysokołysokoły
Skrzydładługie, wąskie, spiczaste (końce tępsze niż u innych sokołów)jak u pustułki, smuklejszekrótkie, szerokie u nasady, spiczaste
Koniec skrzydła („palce”)brak, koniec skrzydła ostrybrakbrak
Ogondługi, zaokrąglony na końcudługi, klinowaty: środkowe sterówki wystająśredni
Głowakrótkakrótkakrótka
Ułożenie skrzydeł i lotzawisa; uderzenia szybkie i płytkiezawisaszybki i niski, tuż nad ziemią; nie zawisa

Kania ruda — Milvus milvus

Kania ruda (Milvus milvus, ang. Red Kite) przybywa w Polsce: raport za lata 2019–2024 podaje 3300–5200 par i trend ok. +5,5% rocznie, z przedziałem 3,3–7,8%. Według kryteriów PECBMS to wciąż umiarkowany wzrost, z tego samego powodu co u bielika. Poprzedni raport podawał 1500–2100 par, ale i tu raport przypisuje zmianę oszacowania metodzie.

W Hiszpanii kania ruda (hiszp. milano real) figuruje w krajowym katalogu jako gatunek zagrożony wyginięciem (En Peligro de Extinción). Ostatni ogólnokrajowy spis lęgowy SEO/BirdLife z 2014 r. dał co najmniej 2312 par, a zimą 2014 r. naliczono ok. 50 tysięcy kań. Według SEO/BirdLife populacja lęgowa była wtedy o ok. 31% mniejsza niż dwadzieścia lat wcześniej, a zimująca o ok. 24%. Hiszpański raport z art. 12 za lata 2019–2024 podaje jednak tylko 1806 par i spadek długoterminowy (1990–2024) o ok. 27–31%, przy wzroście o ok. 24–30% w latach 2013–2024. Te źródła liczyły inaczej, więc ich liczb par nie da się wprost zestawić: już poprzedni raport hiszpański ostrzegał, że jego dane pochodzą z innej metody niż spisy krajowe. Spis zimowy 2024/25 dał już 73 353 kanie na 1388 noclegowiskach. Według SEO/BirdLife wiele kań oznakowanych w innych krajach Europy spędza zimę właśnie w Hiszpanii.

Liczba zimujących kań w Hiszpanii rośnie, ale zimą przylatują tam też ptaki z innych krajów. Rosnąca liczba na zimowisku nie musi więc znaczyć, że przybywa hiszpańskich par lęgowych. Do tego potrzebny jest spis lęgowy.

W locieFot. Hansueli Krapf, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Hans Hillewaert, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Z wierzchuFot. Jürgen from Sandesneben, Germany, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Kania ruda i podobne gatunki
CechaKania rudaKania czarna
Grupa sylwetkikaniekanie
Skrzydłabardzo długie i wąskie, wyraźnie „złamane” w nadgarstkudługie, dość wąskie, „złamane” w nadgarstku
Koniec skrzydła („palce”)5, wyraźne5–6, średnio rozcapierzone
Ogondługi, głęboko wcięty, wcięcie widać zawszedługi, płytko wcięty; rozłożony wygląda prawie prosto
Głowaśrednia, jasna, wystaje umiarkowanieśrednia, wystaje umiarkowanie
Ułożenie skrzydeł i lotskrzydła lekko łukiem, lot elastyczny; kręci ogonempłasko, „ręka” lekko opuszczona; stale skręca ogonem

Wszystkie razem

GatunekKrajLiczebność (raport 2019–2024)Trend 2013–2024Kategoria według kryteriów PECBMS
bielikPolska1600–2000 par+6,4% rocznie (4,5–8,2)umiarkowany wzrost
orlik krzykliwyPolska2300–2500 par+1% rocznie (−0,9–2,9)stabilny
błotniak łąkowyPolska2200–3600 samic−0,3% rocznie (−2,9–2,4)stabilny
pustułkaPolska5600–7300 par+3,6% rocznie (2,0–5,1)umiarkowany wzrost
kania rudaPolska3300–5200 par+5,5% rocznie (3,3–7,8)umiarkowany wzrost
myszołówPolska47 700–55 400 par+0,2% rocznie (−0,4–0,9)stabilny

Myszołów (Buteo buteo, ang. Common Buzzard) jest tu dla porównania: to najliczniejszy polski drapieżnik, ponad dziesięć razy liczniejszy od kani rudej.

Drugi pomiar: Monitoring Ptaków Drapieżnych

Raport z art. 12 to jedno spojrzenie. Drugie daje krajowy Monitoring Ptaków Drapieżnych, który od 2007 roku liczy pary na tych samych 49 powierzchniach 10 × 10 km. Raport za lata 2021–2024 podaje dla niego roczne tempo zmian λ (1 to brak zmian) z błędem standardowym i kategorię według tych samych kryteriów, które znasz z lekcji 3:

Gatunekλ (2007–2023)Błąd standardowyKategoria
bielik1,06420,0070umiarkowany wzrost
kania ruda1,05620,0074umiarkowany wzrost
pustułka1,01560,0048umiarkowany wzrost
orlik krzykliwy1,00370,0056stabilny
myszołów0,99750,0020stabilny
błotniak łąkowy0,98560,0082stabilny

Kategorie zgadzają się z raportem z art. 12 przy wszystkich sześciu gatunkach. Przyjrzyj się błotniakowi łąkowemu: λ jest mniejsze od 1, a jednak to trend stabilny. Przedział ufności to ok. 0,9856 ± 1,96 × 0,0082, czyli 0,970–1,002. Obejmuje 1 i mieści się między 0,95 a 1,05, więc spadku nie da się odróżnić od wahań. Ten sam raport mówi zresztą, że przez pierwsze lata programu błotniaków łąkowych ubywało i ich liczebność ustabilizowała się dopiero w latach 2022–2023; w tym czasie prowadzono w kraju kilka projektów czynnej ochrony tego gatunku.

Źródła

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)

Błotniak łąkowy Circus pygargus (ang. Montagu's Harrier)

Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)

W locieFot. Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. caroline legg, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Jasna odmianaFot. Olga Havlíčková, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Myszołów i podobne gatunki
CechaMyszołówTrzmielojadKurhannik
Grupa sylwetkimyszołowymyszołowymyszołowy
Skrzydłaśredniej długości, szerokie, zaokrąglonedługie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowadłuższe niż u myszołowa
Koniec skrzydła („palce”)55–6, dość krótkie5
Ogonkrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzdłuższy niż u myszołowa, boki zaokrągloneśredni, rudawy, prawie bez prążków
Głowaduża, szyja krótka, słabo wystajemała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki)jasna, wystaje jak u myszołowa
Ułożenie skrzydeł i lotpłytkie V; często krążypłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastycznewyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa