Przejdź do treści
A15 Trendy: jak czytać liczby o populacjachLekcja 2 z 6

Indeks, czyli wszystko względem pierwszego roku

Raporty monitoringu rzadko mówią, ile dokładnie jest ptaków. Mówią za to, ile jest ich w porównaniu z pierwszym rokiem badań. Ta lekcja wyjaśnia, dlaczego tak się robi, co znaczy indeks 0,8 albo 1,3, dlaczego wykresy trendów często mają dziwną, logarytmiczną oś i jak przeliczyć „spadek o 15% w 10 lat” na tempo roczne.

Liczymy tylko część ptaków

Liczący nigdy nie widzi i nie słyszy wszystkich ptaków na powierzchni. Ptak, który akurat milczy, siedzi na gnieździe albo poluje kilometr dalej, jest dla niego niewidzialny. Poradnik GIOŚ zapisuje to prostym wzorem:

C = p · N

gdzie C to wynik liczenia, N to liczba ptaków naprawdę obecnych, a p to prawdopodobieństwo, że liczący wykryje ptaka, który tam jest. Jak każde prawdopodobieństwo, p leży między 0 a 1 i w sezonie lęgowym jest prawie zawsze wyraźnie mniejsze od 1.

Poradnik podaje przykład pięciohektarowego płatu lasu: nawet tam nie da się w jednej kontroli wykryć wszystkich terytorialnych samców zięby (Fringilla coelebs, ang. Common Chaffinch). Usłyszy się głównie te, które akurat intensywnie śpiewają.

Skoro nie znamy p, nie znamy też N. Czy to znaczy, że liczenia są bezwartościowe? Nie, jeśli przyjmiemy jedno założenie.

Indeks: liczba, która rośnie i maleje razem z populacją

Większość europejskich programów monitoringu przyjmuje, że wykrywalność p jest stała: ta sama metoda, te same terminy, godziny i tempo marszu dają co roku tę samą część ptaków. Wtedy wynik liczenia jest indeksem (wskaźnikiem) liczebności. Nie mówi, ile jest ptaków, ale jeśli ptaków jest dwa razy więcej, to i wynik będzie średnio dwa razy wyższy.

Żeby to założenie było rozsądne, liczenia muszą być standaryzowane: instrukcja określa, kiedy, o której i w jakiej pogodzie wolno liczyć. Poradnik przyznaje, że założenie stałego p bywa krytykowane, ale uważa się, że nie psuje oceny trendu, dopóki wykrywalność nie zmienia się kierunkowo, np. dlatego, że z roku na rok liczą coraz lepsi obserwatorzy.

Rok bazowy

Bezwzględna wartość indeksu jest w dużej części umowna. Liczy się stosunek między latami. Dlatego wyniki przelicza się względem roku bazowego, zwykle pierwszego roku badań:

indeks w roku T = wynik w roku T / wynik w roku bazowym

Rok bazowy ma więc zawsze indeks 1,00 (albo 100, jeśli ktoś woli procenty). Indeks 1,30 znaczy „o 30% więcej niż w roku bazowym”, a 0,80 znaczy „o 20% mniej”.

Skowronek, gatunek z przykładu w poradniku GIOŚ: jego indeks liczono z wyników ponad 11 tysięcy kontroli MPPL z lat 2000–2012Fot. caroline legg, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Poradnik pokazuje to na przykładzie skowronka (Alauda arvensis, ang. Eurasian Skylark): 11 169 kontroli na 923 powierzchniach Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych w latach 2000–2012. Z modelu statystycznego wychodzi wskaźnik dla każdego roku. W tym historycznym przykładzie wskaźnik z 2008 r. był ok. 1,28 razy wyższy niż z 2000 r., a ten z 2012 r. prawie równy wyjściowemu (ok. 1,01). Sam wskaźnik (ok. 3,8 skowronka na powierzchnię w 2000 r.) nic nie mówi o liczbie skowronków w Polsce. Mówi tylko, jak zmieniała się ich liczba względem 2000 roku.

Nie wyrzucaj liczeń do kosza

Na wielu powierzchniach liczy się dwa albo trzy razy w sezonie. Kusi, żeby z każdego sezonu wziąć tylko największy wynik: „tyle co najmniej było”. Poradnik odradza ten skrót. Kto bierze tylko maksimum z trzech liczeń, wyrzuca do kosza dwie trzecie wyników, a one też niosą informację o liczbie ptaków. Model, którego używa monitoring, traktuje kolejne kontrole jak powtórzenia tego samego pomiaru i korzysta ze wszystkich.

W ćwiczeniu w lekcji 3 zobaczysz obie wersje obok siebie: średnią z trzech i największe z trzech.

Dlaczego oś bywa logarytmiczna

Populacje zmieniają się zwykle o procent, a nie o stałą liczbę ptaków: para wychowuje młode, które same zakładają pary, a spadek o 5% rocznie zabiera każdego roku 5% tego, co zostało. Taka zmiana tworzy krzywą wykładniczą, nie prostą.

PECBMS podaje dwie łatwe do zapamiętania liczby: wzrost o 5% rocznie podwaja populację w ok. 15 lat, a spadek o 5% rocznie zmniejsza ją o połowę w podobnym czasie.

Na osi logarytmicznej równe odstępy oznaczają równe stosunki: od 0,5 do 1 jest tak samo daleko jak od 1 do 2. Stałe tempo procentowe układa się wtedy w prostą linię. Dlatego najprostszy trend, jakiego używa monitoring, to linia prosta dopasowana do logarytmów indeksów, czyli trend wykładniczy. Opisuje go jedna liczba: mnożnik roczny. Mnożnik 0,97 znaczy −3% rocznie, a 1,05 znaczy +5% rocznie.

Jak przeliczyć zmianę na tempo roczne

Raport mówi: „spadek o 15% w ciągu 10 lat”. Ile to rocznie? Nie 1,5%, bo procenty się składają. Trzeba znaleźć mnożnik, który podniesiony do dziesiątej potęgi da 0,85:

  • 0,85 do potęgi 1/10 to ok. 0,984, czyli ok. −1,6% rocznie.

I w drugą stronę: 3% rocznie przez 20 lat to 1,03 do potęgi 20, czyli ok. 1,81, a więc wzrost o ok. 81%, nie o 60%.

Przy małych zmianach (do kilku procent rocznie) prosty podział daje wynik bliski prawdziwemu. Przy dużych myli się coraz bardziej: +10% rocznie przez 10 lat to nie +100%, tylko ok. +159%.

Wszystkie modele są złe

Poradnik kończy rozdział o analizie danych znanym powiedzeniem statystyków: wszystkie modele są złe, ale niektóre są użyteczne. Prawdziwej liczby ptaków nie zna nikt. Wskaźniki i trendy są oszacowaniami z prób i z modeli lepiej albo gorzej dopasowanych do danych. Trend wykładniczy to uproszczenie: populacja, która przez pięć lat rosła, a potem spadała, dostanie jedną liczbę, która opisze ją słabo. Mimo to jedna liczba o kierunku i tempie zmian jest niezwykle użyteczna, o ile pamiętamy, że ma swój margines niepewności. O tym marginesie jest następna lekcja.

Źródła

  • Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 22–23 (C = p · N), 26 (indeksy i standaryzacja), 39–42 (wskaźniki roczne, rok bazowy, maksimum z trzech liczeń, trend wykładniczy, przykład skowronka z MPPL 2000–2012).
  • PECBMS. Species trends: trend classification (podwojenie i połowa w ok. 15 lat przy 5% rocznie).

Mini-quiz

  1. Co znaczy indeks 0,75?
  2. Dlaczego wynik liczenia może być indeksem liczebności, choć liczący nie widzi wszystkich ptaków?
  3. Ile to rocznie: wzrost o 21% w ciągu dwóch lat?
Odpowiedzi
  1. Że w danym roku wynik był o 25% niższy niż w roku bazowym.
  2. Bo przy standaryzowanych liczeniach zakłada się, że wykrywalność p jest co roku taka sama, więc wynik rośnie i maleje proporcjonalnie do prawdziwej liczby ptaków.
  3. Ok. 10% rocznie, bo 1,1 · 1,1 = 1,21.