Przejdź do treści
A15 Trendy: jak czytać liczby o populacjachLekcja 1 z 6

Pamięć krótsza niż populacja

Kiedy babcia mówi, że „kiedyś na polach było pełno kuropatw”, trudno to sprawdzić, a łatwo zbyć. Ta lekcja opowiada, dlaczego ludzie nie zauważają powolnych zmian w przyrodzie, ile ptaków ubyło w Europie od 1980 roku i kto na tych zmianach traci, a kto zyskuje.

Przesunięcie punktu odniesienia

Każda z nas ocenia przyrodę według tego, co pamięta z dzieciństwa albo z pierwszych lat obserwacji. To, co zastałyśmy, wydaje się normą. Jeśli przez trzydzieści lat ubywa po trochu skowronków (Alauda arvensis, ang. Eurasian Skylark), każde kolejne pokolenie obserwatorów zaczyna od niższego poziomu i nie czuje straty, bo nie wie, jak było wcześniej.

Zjawisko to nazywa się przesunięciem punktu odniesienia (ang. shifting baselines). Poradnik GIOŚ o monitoringu ptaków zwraca uwagę, że nawet osoby, które dostrzegają zmiany w środowisku, są skłonne je bagatelizować, bo nieświadomie dopasowują swoje wyczucie normy do tego, co widzą teraz.

Poradnik porównuje wieloletnie serie liczeń ptaków do pomiarów temperatury albo poziomu wody w rzekach: to zapis, którego nie da się później odtworzyć z pamięci. Rok, w którym nikt nie liczył, przepada na zawsze.

Na to jest jedno lekarstwo: liczyć ptaki tak samo, rok po roku, przez wiele lat. Seria takich liczeń nie zapomina i nie dopasowuje się do nastroju. Pokazuje zmianę, nawet gdy nikt jej nie zauważył.

Ile ptaków ubyło w Europie

W 2015 r. zespół Richarda Ingera opublikował w piśmie Ecology Letters pierwszą próbę policzenia, ile ptaków przybyło lub ubyło w całej Europie. Autorzy połączyli roczne trendy 144 pospolitych gatunków z oszacowaniami ich liczebności.

Kuropatwa, ptak pól, na rżysku. Według badania Ingera i współpracowników to głównie pospolite gatunki, takie jak ona, odpowiadają za ubytek ptaków w EuropieFot. Mike Pennington, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Wynik: w ciągu ok. 30 lat od 1980 r. w Europie ubyło ok. 421 milionów ptaków. Według komunikatu Uniwersytetu w Exeter ok. 90% tej straty przypada na 36 najpospolitszych i najszerzej rozprzestrzenionych gatunków, m.in. wróbla (Passer domesticus, ang. House Sparrow), skowronka, kuropatwę (Perdix perdix, ang. Grey Partridge) i szpaka (Sturnus vulgaris, ang. Common Starling). Jednocześnie gatunki mniej liczne jako grupa przybywały.

To ważne i trochę zaskakujące: ochrona przyrody długo skupiała się na gatunkach rzadkich, a największa strata dotyczy ptaków, które wszyscy uważają za zwyczajne. Późniejsze badanie (Burns i in. 2021) objęło kraje Unii Europejskiej i oszacowało stratę od 1980 r. na 560–620 milionów ptaków lęgowych, czyli ok. 17–19% ich liczebności, również głównie wśród gatunków licznych.

Kto traci, a kto zyskuje

Zmiany nie polegają tylko na tym, że ptaków jest mniej. Zmienia się skład. Poradnik GIOŚ, za przeglądem badań europejskich, wymienia, kto zwykle zyskuje, a kto traci:

ZyskująTracą
gatunki ciepłolubneziarnojady
gatunki większeptaki krajobrazu rolniczego
ptaki zimujące blisko lęgowiskspecjaliści o wąskich wymaganiach siedliskowych

Najwyraźniej widać to na wskaźnikach PECBMS, czyli europejskiego programu, który łączy wyniki krajowych liczeń ptaków pospolitych (w Polsce do 2025 r. był to Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych, MPPL). Według aktualizacji z 2025 r., dla lat 1980–2024:

WskaźnikLiczba gatunkówZmiana 1980–2024
wszystkie ptaki pospolite168ok. −19%
ptaki krajobrazu rolniczego39ok. −58%
ptaki leśne34ok. −10%

Taki wskaźnik nie liczy ptaków, tylko uśrednia indeksy gatunków (średnią geometryczną). Spadek o 58% znaczy więc, że przeciętny gatunek pól ma dziś indeks o ponad połowę niższy niż w 1980 r., a nie że z każdych stu ptaków zostało czterdzieści dwa. Co to jest indeks, wyjaśnia lekcja 2.

Ptaki drapieżne są w tych zestawieniach w mniejszości, bo większość z nich jest za rzadka, żeby liczyć je metodami dla ptaków pospolitych. Ale los drapieżnika pól, takiego jak błotniak łąkowy (Circus pygargus, ang. Montagu's Harrier) czy pustułka (Falco tinnunculus, ang. Common Kestrel), zależy od tego samego krajobrazu, w którym ubywa skowronków i kuropatw. O ich liczbach jest lekcja 5.

Dlaczego to dotyczy drapieżników

Moduł o ochronie opowiada historię bielika (Haliaeetus albicilla, ang. White-tailed Eagle), który z kilkudziesięciu par wrócił do ponad tysiąca. Skąd wiemy, że to tysiąc, a nie pięćset? I skąd wiemy, że wraca, a nie tylko lepiej go szukamy? Odpowiedzi dają te same metody, które pokazały spadek ptaków pól: standardowe liczenia powtarzane co roku i rachunek, który z nich robi trend. Następne lekcje pokazują, jak ten rachunek działa.

Źródła

Mini-quiz

  1. Co to jest przesunięcie punktu odniesienia?
  2. Które ptaki według badania Ingera i współpracowników odpowiadają za większość ubytku ptaków w Europie: rzadkie czy pospolite?
  3. Który europejski wskaźnik ptaków spadł od 1980 r. najbardziej?
Odpowiedzi
  1. Zjawisko, w którym każde pokolenie bierze za normę stan przyrody, jaki zastało, więc nie zauważa powolnych zmian.
  2. Pospolite: ok. 90% straty przypada na 36 najpospolitszych gatunków.
  3. Wskaźnik ptaków krajobrazu rolniczego (ok. −58% w latach 1980–2024 według PECBMS).

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Błotniak łąkowy Circus pygargus (ang. Montagu's Harrier)

W locieFot. Clément Bardot, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Hari K Patibanda, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
SamicaFot. Hari K Patibanda, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Błotniak łąkowy i podobne gatunki
CechaBłotniak łąkowyBłotniak zbożowy
Grupa sylwetkibłotniakibłotniaki
Skrzydładługie, bardzo wąskie i spiczaste (najsmuklejszy błotniak)długie, szersze niż u łąkowego, „ręka” bardziej zaokrąglona
Koniec skrzydła („palce”)4, krótkie5
Ogondługi, wąskidługi, wąski
Głowamałamała, z szlarą podobną do sowiej
Ułożenie skrzydeł i lotwyraźne V; lot nisko, kołysze sięV; lot nisko nad polem

Pustułka Falco tinnunculus (ang. Common Kestrel)

W locieFot. Giles Laurent, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Andreas Trepte, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons
W zawisieFot. Henk Monster, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Pustułka i podobne gatunki
CechaPustułkaPustułeczkaDrzemlik
Grupa sylwetkisokołysokołysokoły
Skrzydładługie, wąskie, spiczaste (końce tępsze niż u innych sokołów)jak u pustułki, smuklejszekrótkie, szerokie u nasady, spiczaste
Koniec skrzydła („palce”)brak, koniec skrzydła ostrybrakbrak
Ogondługi, zaokrąglony na końcudługi, klinowaty: środkowe sterówki wystająśredni
Głowakrótkakrótkakrótka
Ułożenie skrzydeł i lotzawisa; uderzenia szybkie i płytkiezawisaszybki i niski, tuż nad ziemią; nie zawisa

Bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle)

W locieFot. Yathin S Krishnappa, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. LG Nyqvist, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Littleisland lighthouse, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Bielik i podobne gatunki
CechaBielikOrzeł przedniRybołów
Grupa sylwetkiorłyorłyrybołów
Skrzydłabardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwidługie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku
Koniec skrzydła („palce”)7, głębokie74, długie
Ogonkrótki, klinowatydługi, zaokrąglonykrótki, prosto ścięty
Głowaogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogonśrednia, wystaje mniej niż u bielikamała, wystaje
Ułożenie skrzydeł i lotpłaskopłytkie Vskrzydła w „M” jak u mewy