Przesunięcie punktu odniesienia
Każda z nas ocenia przyrodę według tego, co pamięta z dzieciństwa albo z pierwszych lat obserwacji. To, co zastałyśmy, wydaje się normą. Jeśli przez trzydzieści lat ubywa po trochu skowronków (Alauda arvensis, ang. Eurasian Skylark), każde kolejne pokolenie obserwatorów zaczyna od niższego poziomu i nie czuje straty, bo nie wie, jak było wcześniej.
Zjawisko to nazywa się przesunięciem punktu odniesienia (ang. shifting baselines). Poradnik GIOŚ o monitoringu ptaków zwraca uwagę, że nawet osoby, które dostrzegają zmiany w środowisku, są skłonne je bagatelizować, bo nieświadomie dopasowują swoje wyczucie normy do tego, co widzą teraz.
Poradnik porównuje wieloletnie serie liczeń ptaków do pomiarów temperatury albo poziomu wody w rzekach: to zapis, którego nie da się później odtworzyć z pamięci. Rok, w którym nikt nie liczył, przepada na zawsze.
Na to jest jedno lekarstwo: liczyć ptaki tak samo, rok po roku, przez wiele lat. Seria takich liczeń nie zapomina i nie dopasowuje się do nastroju. Pokazuje zmianę, nawet gdy nikt jej nie zauważył.
Ile ptaków ubyło w Europie
W 2015 r. zespół Richarda Ingera opublikował w piśmie Ecology Letters pierwszą próbę policzenia, ile ptaków przybyło lub ubyło w całej Europie. Autorzy połączyli roczne trendy 144 pospolitych gatunków z oszacowaniami ich liczebności.
Wynik: w ciągu ok. 30 lat od 1980 r. w Europie ubyło ok. 421 milionów ptaków. Według komunikatu Uniwersytetu w Exeter ok. 90% tej straty przypada na 36 najpospolitszych i najszerzej rozprzestrzenionych gatunków, m.in. wróbla (Passer domesticus, ang. House Sparrow), skowronka, kuropatwę (Perdix perdix, ang. Grey Partridge) i szpaka (Sturnus vulgaris, ang. Common Starling). Jednocześnie gatunki mniej liczne jako grupa przybywały.
To ważne i trochę zaskakujące: ochrona przyrody długo skupiała się na gatunkach rzadkich, a największa strata dotyczy ptaków, które wszyscy uważają za zwyczajne. Późniejsze badanie (Burns i in. 2021) objęło kraje Unii Europejskiej i oszacowało stratę od 1980 r. na 560–620 milionów ptaków lęgowych, czyli ok. 17–19% ich liczebności, również głównie wśród gatunków licznych.
Kto traci, a kto zyskuje
Zmiany nie polegają tylko na tym, że ptaków jest mniej. Zmienia się skład. Poradnik GIOŚ, za przeglądem badań europejskich, wymienia, kto zwykle zyskuje, a kto traci:
| Zyskują | Tracą |
|---|---|
| gatunki ciepłolubne | ziarnojady |
| gatunki większe | ptaki krajobrazu rolniczego |
| ptaki zimujące blisko lęgowisk | specjaliści o wąskich wymaganiach siedliskowych |
Najwyraźniej widać to na wskaźnikach PECBMS, czyli europejskiego programu, który łączy wyniki krajowych liczeń ptaków pospolitych (w Polsce do 2025 r. był to Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych, MPPL). Według aktualizacji z 2025 r., dla lat 1980–2024:
| Wskaźnik | Liczba gatunków | Zmiana 1980–2024 |
|---|---|---|
| wszystkie ptaki pospolite | 168 | ok. −19% |
| ptaki krajobrazu rolniczego | 39 | ok. −58% |
| ptaki leśne | 34 | ok. −10% |
Taki wskaźnik nie liczy ptaków, tylko uśrednia indeksy gatunków (średnią geometryczną). Spadek o 58% znaczy więc, że przeciętny gatunek pól ma dziś indeks o ponad połowę niższy niż w 1980 r., a nie że z każdych stu ptaków zostało czterdzieści dwa. Co to jest indeks, wyjaśnia lekcja 2.
Ptaki drapieżne są w tych zestawieniach w mniejszości, bo większość z nich jest za rzadka, żeby liczyć je metodami dla ptaków pospolitych. Ale los drapieżnika pól, takiego jak błotniak łąkowy (Circus pygargus, ang. Montagu's Harrier) czy pustułka (Falco tinnunculus, ang. Common Kestrel), zależy od tego samego krajobrazu, w którym ubywa skowronków i kuropatw. O ich liczbach jest lekcja 5.
Dlaczego to dotyczy drapieżników
Moduł o ochronie opowiada historię bielika (Haliaeetus albicilla, ang. White-tailed Eagle), który z kilkudziesięciu par wrócił do ponad tysiąca. Skąd wiemy, że to tysiąc, a nie pięćset? I skąd wiemy, że wraca, a nie tylko lepiej go szukamy? Odpowiedzi dają te same metody, które pokazały spadek ptaków pól: standardowe liczenia powtarzane co roku i rachunek, który z nich robi trend. Następne lekcje pokazują, jak ten rachunek działa.
Źródła
- Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa, s. 13–14 (przesunięcie punktu odniesienia, kto zyskuje i kto traci).
- Inger R. i in. 2015. Common European birds are declining rapidly while less abundant species' numbers are rising. Ecology Letters 18: 28–36.
- University of Exeter 2014. Komunikat prasowy o badaniu Ingera i in. (421 mln, 90% strat wśród 36 pospolitych gatunków).
- Burns F. i in. 2021. Abundance decline in the avifauna of the European Union reveals cross-continental similarities in biodiversity change. Ecology and Evolution.
- PECBMS 2025. European indicators i Trends of common birds in Europe, 2025 update.
Mini-quiz
- Co to jest przesunięcie punktu odniesienia?
- Które ptaki według badania Ingera i współpracowników odpowiadają za większość ubytku ptaków w Europie: rzadkie czy pospolite?
- Który europejski wskaźnik ptaków spadł od 1980 r. najbardziej?
Odpowiedzi
- Zjawisko, w którym każde pokolenie bierze za normę stan przyrody, jaki zastało, więc nie zauważa powolnych zmian.
- Pospolite: ok. 90% straty przypada na 36 najpospolitszych gatunków.
- Wskaźnik ptaków krajobrazu rolniczego (ok. −58% w latach 1980–2024 według PECBMS).
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Błotniak łąkowy Circus pygargus (ang. Montagu's Harrier)
| Cecha | Błotniak łąkowy | Błotniak zbożowy |
|---|---|---|
| Grupa sylwetki | błotniaki | błotniaki |
| Skrzydła | długie, bardzo wąskie i spiczaste (najsmuklejszy błotniak) | długie, szersze niż u łąkowego, „ręka” bardziej zaokrąglona |
| Koniec skrzydła („palce”) | 4, krótkie | 5 |
| Ogon | długi, wąski | długi, wąski |
| Głowa | mała | mała, z szlarą podobną do sowiej |
| Ułożenie skrzydeł i lot | wyraźne V; lot nisko, kołysze się | V; lot nisko nad polem |
Błotniak zbożowy Circus cyaneus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Błotniak łąkowy, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Błotniak łąkowy, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Błotniak łąkowy, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Błotniak łąkowy, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Błotniak łąkowy, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Błotniak łąkowy, otwiera się w nowej karcie
Pustułka Falco tinnunculus (ang. Common Kestrel)
| Cecha | Pustułka | Pustułeczka | Drzemlik |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | sokoły | sokoły | sokoły |
| Skrzydła | długie, wąskie, spiczaste (końce tępsze niż u innych sokołów) | jak u pustułki, smuklejsze | krótkie, szerokie u nasady, spiczaste |
| Koniec skrzydła („palce”) | brak, koniec skrzydła ostry | brak | brak |
| Ogon | długi, zaokrąglony na końcu | długi, klinowaty: środkowe sterówki wystają | średni |
| Głowa | krótka | krótka | krótka |
| Ułożenie skrzydeł i lot | zawisa; uderzenia szybkie i płytkie | zawisa | szybki i niski, tuż nad ziemią; nie zawisa |
Pustułeczka Falco naumanni
Drzemlik Falco columbarius
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Pustułka, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Pustułka, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Pustułka, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Pustułka, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Pustułka, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Pustułka, otwiera się w nowej karcie
Bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle)
| Cecha | Bielik | Orzeł przedni | Rybołów |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły | orły | rybołów |
| Skrzydła | bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi | długie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S” | bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7, głębokie | 7 | 4, długie |
| Ogon | krótki, klinowaty | długi, zaokrąglony | krótki, prosto ścięty |
| Głowa | ogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon | średnia, wystaje mniej niż u bielika | mała, wystaje |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko | płytkie V | skrzydła w „M” jak u mewy |
Orzeł przedni Aquila chrysaetos
Rybołów Pandion haliaetus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Bielik, otwiera się w nowej karcie