Najpierw ptaki, potem gniazdo
Poradnik GIOŚ powtarza to kilka razy: szukanie gniazd zawsze poprzedzają obserwacje z punktów (Chylarecki i in. 2015, s. 96). Bez nich trudno nawet ustalić, do kogo gniazdo należy, bo wiele drapieżników różnej wielkości buduje bardzo podobne gniazda; gniazdo orlika krzykliwego łatwo pomylić z gniazdem myszołowa Buteo buteo (ang. Common Buzzard) albo jastrzębia Accipiter gentilis (ang. Northern Goshawk) (s. 94, 392).
Jest i drugi powód. Kto obchodzi tylko gniazda znane z zeszłych lat, przeoczy pary, które przeniosły się gdzie indziej, więc kontrola samych znanych gniazd może zaniżyć wynik. Podstawą oceny liczebności jest co najmniej jedno liczenie z punktów, które wychwyci nowe stanowiska (s. 97–98).
Czy gniazdo jest zajęte
Z daleka, przez lunetę, da się z gniazda wyczytać zaskakująco dużo (s. 95):
- Świeży materiał. Ptaki łamią gałęzie do budowy, więc nawet suche patyki mają świeże, wyraźnie jaśniejsze końce, a zeszłoroczny materiał ma końcówki poszarzałe. W gnieździe zajmowanym od kilku lat świeże gałęzie tworzą tylko wierzchnią warstwę.
- Kształt. Odnowione albo nowe gniazdo ma regularny kształt, a jego wierzchnia warstwa jest ażurowa.
- Zielone gałązki. Wiele drapieżników przystraja gniazdo ulistnionymi gałązkami. U orlika krzykliwego jest ich wyjątkowo dużo, a samo gniazdo, ok. 1 m średnicy, jest płaskie, więc siedzącą w nim samicę widać lepiej niż wysiadującego myszołowa (s. 392).
- Pokrzywy na gnieździe. Rośliny, które wyrosły w gnieździe, najczęściej znaczą, że w tym sezonie nikt go nie zajął.
- Obielenie. Gdy pojawiają się pisklęta, brzegi gniazda i ziemia wokół bieleją od odchodów; dorosłe ptaki wydalają je zwykle z dala od gniazda. U orlika po wylocie młodych na gnieździe i wokół zostaje mnóstwo białego puchu i odchodów, co liczy się jako gniazdo z pisklętami (ONy), nawet jeśli młodych nie widać (s. 395).
Nawet świeżo odnowione gniazdo nie mówi jeszcze, czyje jest. U orlika kategoria ON jest mało przydatna, bo jego gniazda bywają odnawiane przez myszołowy; trzeba zobaczyć ptaki albo znaleźć ich pióra (s. 395). Za to orliki chętnie zajmują stare gniazda myszołowów i jastrzębi, a w jednym rewirze mogą mieć od jednego do pięciu gniazd, używanych na zmianę (s. 390–391).
Pióra pod gniazdem rozstrzygają najczęściej: orliki intensywnie pierzą się w sezonie lęgowym, a ich lotki i sterówki są jednolicie brązowe, inne niż prążkowane pióra myszołowa czy jastrzębia (s. 392). Pod gniazdo podchodzi się jednak dopiero po sezonie.
Kiedy szukać
Najlepiej poza sezonem lęgowym, po opadnięciu liści: gniazda widać wtedy z daleka, a szukanie nikogo nie niepokoi (s. 99). Jeśli trzeba szukać w sezonie, większość czasu poświęca się na obserwacje ptaków z daleka, a gniazdo wskazują tokująca para, ptak z pokarmem albo żebrzące pisklęta.
U rzadkich, rozproszonych gatunków samo przeczesywanie lasu zimą jest mało skuteczne: poradnik pisze, że gniazd orlika krzykliwego nie warto szukać bez wcześniejszych obserwacji z punktów (s. 394). Najpierw rewir, potem gniazdo.
Zasady przy gnieździe
Ptaki drapieżne w miejscach lęgowych są bardzo płochliwe: człowiek w pobliżu gniazda zwykle zmusza samicę do zejścia z niego. Dlatego poradnik każe planować badania tak, żeby jak najmniej wchodzić w miejsce gniazdowe, a jeśli trzeba je skontrolować, trzymać się trzech zasad (s. 100):
- Krótko i z daleka. Kontrole wiosenne, zwłaszcza w czasie wysiadywania, ograniczyć do minimum, a gniazdo oglądać z jak największej odległości, najlepiej przez lunetę. Nawet jeśli gniazdo słabo widać, nie podchodzić.
- Nie w zimne, dżdżyste dni i nie wieczorem. Spłoszony ptak musi mieć czas, żeby wrócić do gniazda przed zmrokiem.
- Nie skradać się. To wbrew intuicji, ale lepiej, żeby ptak zauważył człowieka z daleka i spokojnie zszedł z gniazda, niż żeby zerwał się w panice, gdy ktoś wyłoni się tuż pod drzewem.
Niektóre gatunki mają własne terminy. Do gniazd orlika krzykliwego nie należy podchodzić od 10 maja do 10 czerwca (s. 395). Gniazd puchacza w sezonie lęgowym w ogóle się nie szuka: spłoszona samica może nie wrócić do jaj, a pod jej nieobecność lęg jest narażony na ataki drapieżników, zwłaszcza krukowatych (s. 478–479).
Kontrole gniazd do badania efektów lęgów to osobne zadanie dla doświadczonych osób. Poradnik przewiduje dwie wizyty: na początku lęgu, żeby ustalić, czy gniazdo jest zajęte, i w czasie wylotu młodych, żeby policzyć odchowane pisklęta (s. 97).
Prawo: strefy i zakaz płoszenia
Wszystkie dziko żyjące ptaki drapieżne i sowy są w Polsce pod ochroną (zob. A6 · Ochrona w praktyce). Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 2380) zakazuje u wielu z nich umyślnego płoszenia i niepokojenia w okresie lęgowym w miejscach rozrodu. U części gatunków, m.in. orlika krzykliwego, puchacza i włochatki, zakazane jest też fotografowanie, filmowanie i obserwacja, które mogą je płoszyć lub niepokoić (§ 6 ust. 3–4 i załącznik nr 1).
Wokół gniazd wybranych gatunków regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ) może wyznaczyć strefę ochrony. Dla orlika krzykliwego rozporządzenie podaje strefę całoroczną do 100 m od gniazda i okresową do 500 m, od 1 marca do 31 sierpnia; dla puchacza odpowiednio do 200 m i do 500 m, od 1 stycznia do 31 lipca (załącznik nr 4). W strefie bez zezwolenia RDOŚ mogą przebywać tylko właściciel terenu, osoby, które nim zarządzają lub go nadzorują, i ci, którzy wykonują tam prace na podstawie umowy z nimi (ustawa o ochronie przyrody, art. 60 ust. 6, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1315). Badacz, który kontroluje gniazda w strefie, potrzebuje więc zezwolenia.
W terenie nie da się jednak polegać na tym, że wiesz, gdzie jest strefa. RDOŚ wyznacza je tylko przy części gniazd, a ich położenia się nie publikuje; ustawa każe oznaczać granice tablicami „ostoja zwierząt” (art. 60 ust. 4), ale strefa okresowa obowiązuje tylko w swoich miesiącach, a gniazdo bez strefy chroni i tak zakaz płoszenia. Praktyczna zasada jest więc prostsza niż przepisy: w sezonie lęgowym nie podchodzisz do żadnego gniazda ptaka drapieżnego ani sowy, a gdy zobaczysz tablicę, zawracasz.
Źródła
- P. Chylarecki i in. (red.), Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, wyd. 2, GIOŚ 2015: ptaki szponiaste (s. 93–100), orlik krzykliwy (s. 389–396), puchacz (R. Mikusek, s. 474–479)
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 2380: zakazy (§ 6) i strefy ochrony (załącznik nr 4)
- Ustawa o ochronie przyrody, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1315: strefy ochrony (art. 60)
- Komitet Ochrony Orłów: ochrona gniazd orłów i orlików
Mini-quiz
- Po czym poznać z daleka, że gniazdo zostało w tym roku odnowione?
- Co zwykle znaczą pokrzywy rosnące na gnieździe?
- Dlaczego przy kontroli gniazda lepiej się nie skradać?
- Kiedy nie podchodzi się do gniazd orlika krzykliwego?
- Kto może bez zezwolenia przebywać w strefie ochrony wokół gniazda?
Odpowiedzi
- Po świeżych, jaśniejszych końcach gałęzi, regularnym kształcie, ażurowym wierzchu i zielonych gałązkach na obrzeżu.
- Że w tym sezonie gniazdo nie jest zajęte.
- Bo ptak zaskoczony tuż pod drzewem zrywa się w panice; lepiej, żeby zauważył człowieka z daleka.
- Od 10 maja do 10 czerwca.
- Tylko właściciel terenu, osoby nim zarządzające lub nadzorujące i ci, którzy pracują tam na podstawie umowy; pozostali potrzebują zezwolenia RDOŚ.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)
| Cecha | Myszołów | Trzmielojad | Kurhannik |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | myszołowy | myszołowy | myszołowy |
| Skrzydła | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | długie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowa | dłuższe niż u myszołowa |
| Koniec skrzydła („palce”) | 5 | 5–6, dość krótkie | 5 |
| Ogon | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | dłuższy niż u myszołowa, boki zaokrąglone | średni, rudawy, prawie bez prążków |
| Głowa | duża, szyja krótka, słabo wystaje | mała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki) | jasna, wystaje jak u myszołowa |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płytkie V; często krąży | płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastyczne | wyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa |
Trzmielojad Pernis apivorus
Kurhannik Buteo rufinus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
Jastrząb Accipiter gentilis (ang. Northern Goshawk)
| Cecha | Jastrząb | Krogulec |
|---|---|---|
| Grupa sylwetki | krogulce | krogulce |
| Skrzydła | dłuższe i szersze niż u krogulca, „ręka” bardziej wysunięta | krótkie, zaokrąglone |
| Koniec skrzydła („palce”) | 6 | 6, krótkie |
| Ogon | długi, zaokrąglony | długi, prosto ścięty |
| Głowa | wyraźnie wystaje | mała |
| Ułożenie skrzydeł i lot | mocne uderzenia i ślizg | seria szybkich uderzeń i ślizg |
Krogulec Accipiter nisus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Jastrząb, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Jastrząb, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Jastrząb, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Jastrząb, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Jastrząb, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Jastrząb, otwiera się w nowej karcie