Przejdź do treści
B11 Rewiry, toki i gniazdaLekcja 3 z 5

Gniazda: czytać z daleka, nie płoszyć

Gniazdo daje najwyższe kategorie lęgowości, od odnowionego gniazda po gniazdo z pisklętami. Kusi więc, żeby do niego podejść. Tymczasem samica orlika, która zobaczy człowieka pod drzewem, prawie zawsze zrywa się z jaj, a puchacz spłoszony z gniazda może do niego nie wrócić. W tej lekcji uczysz się czytać gniazdo z daleka, przez lunetę, i poznajesz zasady, których trzymają się badacze, oraz prawo, które chroni miejsca lęgów.

Najpierw ptaki, potem gniazdo

Poradnik GIOŚ powtarza to kilka razy: szukanie gniazd zawsze poprzedzają obserwacje z punktów (Chylarecki i in. 2015, s. 96). Bez nich trudno nawet ustalić, do kogo gniazdo należy, bo wiele drapieżników różnej wielkości buduje bardzo podobne gniazda; gniazdo orlika krzykliwego łatwo pomylić z gniazdem myszołowa Buteo buteo (ang. Common Buzzard) albo jastrzębia Accipiter gentilis (ang. Northern Goshawk) (s. 94, 392).

Jest i drugi powód. Kto obchodzi tylko gniazda znane z zeszłych lat, przeoczy pary, które przeniosły się gdzie indziej, więc kontrola samych znanych gniazd może zaniżyć wynik. Podstawą oceny liczebności jest co najmniej jedno liczenie z punktów, które wychwyci nowe stanowiska (s. 97–98).

Czy gniazdo jest zajęte

Gniazdo bielika na wierzchołku sosny na skraju lasu (Ukraina). Tak wygląda gniazdo oglądane z daleka: z otwartego terenu, przez lunetę.Fot. Maxim Gavrilyuk, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Z daleka, przez lunetę, da się z gniazda wyczytać zaskakująco dużo (s. 95):

  • Świeży materiał. Ptaki łamią gałęzie do budowy, więc nawet suche patyki mają świeże, wyraźnie jaśniejsze końce, a zeszłoroczny materiał ma końcówki poszarzałe. W gnieździe zajmowanym od kilku lat świeże gałęzie tworzą tylko wierzchnią warstwę.
  • Kształt. Odnowione albo nowe gniazdo ma regularny kształt, a jego wierzchnia warstwa jest ażurowa.
  • Zielone gałązki. Wiele drapieżników przystraja gniazdo ulistnionymi gałązkami. U orlika krzykliwego jest ich wyjątkowo dużo, a samo gniazdo, ok. 1 m średnicy, jest płaskie, więc siedzącą w nim samicę widać lepiej niż wysiadującego myszołowa (s. 392).
  • Pokrzywy na gnieździe. Rośliny, które wyrosły w gnieździe, najczęściej znaczą, że w tym sezonie nikt go nie zajął.
  • Obielenie. Gdy pojawiają się pisklęta, brzegi gniazda i ziemia wokół bieleją od odchodów; dorosłe ptaki wydalają je zwykle z dala od gniazda. U orlika po wylocie młodych na gnieździe i wokół zostaje mnóstwo białego puchu i odchodów, co liczy się jako gniazdo z pisklętami (ONy), nawet jeśli młodych nie widać (s. 395).

Nawet świeżo odnowione gniazdo nie mówi jeszcze, czyje jest. U orlika kategoria ON jest mało przydatna, bo jego gniazda bywają odnawiane przez myszołowy; trzeba zobaczyć ptaki albo znaleźć ich pióra (s. 395). Za to orliki chętnie zajmują stare gniazda myszołowów i jastrzębi, a w jednym rewirze mogą mieć od jednego do pięciu gniazd, używanych na zmianę (s. 390–391).

Pióra pod gniazdem rozstrzygają najczęściej: orliki intensywnie pierzą się w sezonie lęgowym, a ich lotki i sterówki są jednolicie brązowe, inne niż prążkowane pióra myszołowa czy jastrzębia (s. 392). Pod gniazdo podchodzi się jednak dopiero po sezonie.

Kiedy szukać

Najlepiej poza sezonem lęgowym, po opadnięciu liści: gniazda widać wtedy z daleka, a szukanie nikogo nie niepokoi (s. 99). Jeśli trzeba szukać w sezonie, większość czasu poświęca się na obserwacje ptaków z daleka, a gniazdo wskazują tokująca para, ptak z pokarmem albo żebrzące pisklęta.

Gniazdo bielika wśród bezlistnych drzew. Przed rozwinięciem liści duże gniazda widać z daleka.Fot. Nikola Veljković, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

U rzadkich, rozproszonych gatunków samo przeczesywanie lasu zimą jest mało skuteczne: poradnik pisze, że gniazd orlika krzykliwego nie warto szukać bez wcześniejszych obserwacji z punktów (s. 394). Najpierw rewir, potem gniazdo.

Zasady przy gnieździe

Ptaki drapieżne w miejscach lęgowych są bardzo płochliwe: człowiek w pobliżu gniazda zwykle zmusza samicę do zejścia z niego. Dlatego poradnik każe planować badania tak, żeby jak najmniej wchodzić w miejsce gniazdowe, a jeśli trzeba je skontrolować, trzymać się trzech zasad (s. 100):

  1. Krótko i z daleka. Kontrole wiosenne, zwłaszcza w czasie wysiadywania, ograniczyć do minimum, a gniazdo oglądać z jak największej odległości, najlepiej przez lunetę. Nawet jeśli gniazdo słabo widać, nie podchodzić.
  2. Nie w zimne, dżdżyste dni i nie wieczorem. Spłoszony ptak musi mieć czas, żeby wrócić do gniazda przed zmrokiem.
  3. Nie skradać się. To wbrew intuicji, ale lepiej, żeby ptak zauważył człowieka z daleka i spokojnie zszedł z gniazda, niż żeby zerwał się w panice, gdy ktoś wyłoni się tuż pod drzewem.

Niektóre gatunki mają własne terminy. Do gniazd orlika krzykliwego nie należy podchodzić od 10 maja do 10 czerwca (s. 395). Gniazd puchacza w sezonie lęgowym w ogóle się nie szuka: spłoszona samica może nie wrócić do jaj, a pod jej nieobecność lęg jest narażony na ataki drapieżników, zwłaszcza krukowatych (s. 478–479).

Kontrole gniazd do badania efektów lęgów to osobne zadanie dla doświadczonych osób. Poradnik przewiduje dwie wizyty: na początku lęgu, żeby ustalić, czy gniazdo jest zajęte, i w czasie wylotu młodych, żeby policzyć odchowane pisklęta (s. 97).

Prawo: strefy i zakaz płoszenia

Wszystkie dziko żyjące ptaki drapieżne i sowy są w Polsce pod ochroną (zob. A6 · Ochrona w praktyce). Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 2380) zakazuje u wielu z nich umyślnego płoszenia i niepokojenia w okresie lęgowym w miejscach rozrodu. U części gatunków, m.in. orlika krzykliwego, puchacza i włochatki, zakazane jest też fotografowanie, filmowanie i obserwacja, które mogą je płoszyć lub niepokoić (§ 6 ust. 3–4 i załącznik nr 1).

Wokół gniazd wybranych gatunków regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ) może wyznaczyć strefę ochrony. Dla orlika krzykliwego rozporządzenie podaje strefę całoroczną do 100 m od gniazda i okresową do 500 m, od 1 marca do 31 sierpnia; dla puchacza odpowiednio do 200 m i do 500 m, od 1 stycznia do 31 lipca (załącznik nr 4). W strefie bez zezwolenia RDOŚ mogą przebywać tylko właściciel terenu, osoby, które nim zarządzają lub go nadzorują, i ci, którzy wykonują tam prace na podstawie umowy z nimi (ustawa o ochronie przyrody, art. 60 ust. 6, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1315). Badacz, który kontroluje gniazda w strefie, potrzebuje więc zezwolenia.

W terenie nie da się jednak polegać na tym, że wiesz, gdzie jest strefa. RDOŚ wyznacza je tylko przy części gniazd, a ich położenia się nie publikuje; ustawa każe oznaczać granice tablicami „ostoja zwierząt” (art. 60 ust. 4), ale strefa okresowa obowiązuje tylko w swoich miesiącach, a gniazdo bez strefy chroni i tak zakaz płoszenia. Praktyczna zasada jest więc prostsza niż przepisy: w sezonie lęgowym nie podchodzisz do żadnego gniazda ptaka drapieżnego ani sowy, a gdy zobaczysz tablicę, zawracasz.

Źródła

Mini-quiz

  1. Po czym poznać z daleka, że gniazdo zostało w tym roku odnowione?
  2. Co zwykle znaczą pokrzywy rosnące na gnieździe?
  3. Dlaczego przy kontroli gniazda lepiej się nie skradać?
  4. Kiedy nie podchodzi się do gniazd orlika krzykliwego?
  5. Kto może bez zezwolenia przebywać w strefie ochrony wokół gniazda?
Odpowiedzi
  1. Po świeżych, jaśniejszych końcach gałęzi, regularnym kształcie, ażurowym wierzchu i zielonych gałązkach na obrzeżu.
  2. Że w tym sezonie gniazdo nie jest zajęte.
  3. Bo ptak zaskoczony tuż pod drzewem zrywa się w panice; lepiej, żeby zauważył człowieka z daleka.
  4. Od 10 maja do 10 czerwca.
  5. Tylko właściciel terenu, osoby nim zarządzające lub nadzorujące i ci, którzy pracują tam na podstawie umowy; pozostali potrzebują zezwolenia RDOŚ.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)

W locieFot. Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. caroline legg, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Jasna odmianaFot. Olga Havlíčková, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Myszołów i podobne gatunki
CechaMyszołówTrzmielojadKurhannik
Grupa sylwetkimyszołowymyszołowymyszołowy
Skrzydłaśredniej długości, szerokie, zaokrąglonedługie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowadłuższe niż u myszołowa
Koniec skrzydła („palce”)55–6, dość krótkie5
Ogonkrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzdłuższy niż u myszołowa, boki zaokrągloneśredni, rudawy, prawie bez prążków
Głowaduża, szyja krótka, słabo wystajemała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki)jasna, wystaje jak u myszołowa
Ułożenie skrzydeł i lotpłytkie V; często krążypłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastycznewyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa

Jastrząb Accipiter gentilis (ang. Northern Goshawk)

W locieFot. Кучкаев Марат, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Norbert Kenntner, Berlin, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Kudaibergen Amirekul, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Jastrząb i podobne gatunki
CechaJastrząbKrogulec
Grupa sylwetkikrogulcekrogulce
Skrzydładłuższe i szersze niż u krogulca, „ręka” bardziej wysuniętakrótkie, zaokrąglone
Koniec skrzydła („palce”)66, krótkie
Ogondługi, zaokrąglonydługi, prosto ścięty
Głowawyraźnie wystajemała
Ułożenie skrzydeł i lotmocne uderzenia i ślizgseria szybkich uderzeń i ślizg