Gdzie stanąć
Punkt obserwacyjny to bezleśne wzniesienie z dobrym widokiem na miejsca, w których ptaki mogą gniazdować i polować. Nie powinien być jednak zbyt wysoko: ptaki najlepiej widać na tle nieba, a z wierzchołka góry trudno zauważyć te, które lecą poniżej linii horyzontu (Chylarecki i in. 2015, s. 98).
Ile widać z jednego punktu? Doświadczony ornitolog w szczycie aktywności ptaków po 2–3 godzinach może rozpoznać rewiry w promieniu 1–4 km, zależnie od gatunku i terenu. W praktyce poradnik każe liczyć na 0,5–2 km, więc punkty rozmieszcza się co 3–4 km dla gatunków rzadszych (8–10 punktów na 100 km²) i co 1–2 km dla liczniejszych (10–15 punktów na 100 km²). Raz wybranych punktów nie zmienia się w kolejnych latach (s. 97).
W dużych, zwartych lasach punktów z widokiem na całą powierzchnię często nie da się znaleźć. Wtedy poradnik radzi zrezygnować z pełnego cenzusu i liczyć tylko wskaźnik liczebności (s. 96–97).
Kiedy przyjść
Pora dnia
Najlepsze są godziny przedpołudniowe. Gatunki, które szybują w kominach termicznych, przed 8.00–9.00 słabo widać, bo jeszcze nie ma prądów wznoszących; z tego samego powodu nie liczy się po 17.00–18.00. Dla całego zespołu drapieżników poradnik zaleca godziny 8.00–16.00 (s. 98). Ptaki polujące lotem aktywnym, jak krogulec Accipiter nisus (ang. Eurasian Sparrowhawk) czy kobuz Falco subbuteo (ang. Eurasian Hobby), mniej zależą od pogody i latem bywają aktywne rano i wczesnym popołudniem.
Pora roku
Drapieżniki są najbardziej widoczne dwa razy w sezonie: w czasie wiosennych toków i w czasie wylotu młodych (s. 93). Kłopot w tym, że każdy gatunek ma swój kalendarz: bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle) wysiaduje już pod koniec lutego, a trzmielojad Pernis apivorus (ang. European Honey Buzzard) i kobuz zaczynają lęgi w maju albo czerwcu. Dlatego liczenie wszystkich gatunków naraz wymaga kilku kontroli. Poradnik podaje dwa warianty (tabela 5.8, s. 98):
| Wariant | Kontrole | Terminy | Czas na punkcie |
|---|---|---|---|
| wskaźnik liczebności, jeden gatunek | 1 | okres toków | 1 h |
| wskaźnik liczebności, wszystkie drapieżniki | 4 | 20–31 marca, 1–20 maja, 15–30 czerwca, 10–20 lipca | po 0,5 h |
| liczebność, jeden gatunek | 2 | okres toków i okres wylotu młodych | po 2 h |
| liczebność, wszystkie drapieżniki | 4 | jak wyżej | po 2 h |
Najprostszy monitoring może się więc ograniczyć do godziny na jednym punkcie raz w roku. Taki wynik nie powie, ile jest par, ale powtarzany co roku w tym samym miejscu i czasie pokaże, czy ich przybywa (s. 96).
Jak zapisywać
Każdą obserwację zaznacza się na mapie. Poradnik podkreśla, że określanie położenia ptaków bez pomiaru kierunku (azymutu) z kompasu albo GPS prowadzi zwykle do poważnych błędów (s. 99). Azymut z punktu i odległość, nawet przybliżona, pozwalają potem ocenić, czy ptak widziany z następnego punktu to nowy rewir, czy ten sam, już zapisany. Rewiry numeruje się i w kolejnych kontrolach używa tych samych numerów (s. 394).
Do zapisu ptaka dodaje się to, co robił, bo od tego zależy kategoria z lekcji 1. Szczególnie cenne są trzy zachowania, które zdradzają nie tylko rewir, ale i miejsce gniazda (s. 99–100):
- tokująca para, a zwłaszcza miejsce, gdzie siada po tokach: zwykle blisko gniazda;
- ptak niosący pokarm albo materiał na gniazdo: samiec karmi samicę, a potem pisklęta, więc przylatuje do gniazda od kilku do kilkudziesięciu razy dziennie;
- terytorialny samiec, który regularnie nalatuje nad gniazdo, zawisa albo tokuje nad nim.
Orlik krzykliwy — Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)
Orlik krzykliwy dobrze pokazuje, jak to działa w praktyce. Wraca z Afryki na początku kwietnia, nieliczne ptaki już pod koniec marca, a w połowie kwietnia większość par zajmuje rewiry. Tokuje bardzo intensywnie, ale krótko, przez 1–2 tygodnie, i zaraz potem samica składa jaja, na przełomie kwietnia i maja (s. 94, 391). Kto przyjedzie w połowie maja, trafi już na wysiadywanie i ciszę nad lasem.
Dlatego terminy liczenia orlika są wąskie: 20 kwietnia – 5 maja (toki) i 15–20 lipca (młode w gnieździe), z kontrolą wiosenną w godzinach 9.00–14.00, a letnią 8.00–12.00 albo 14.00–16.00 (tabela 6.19, s. 394). Na co patrzeć (s. 394–395):
- Tok. Samiec, wyżej, robi bardzo głębokie, faliste ślizgi ku samicy, która jest wyraźnie mniej aktywna, i zaraz wzlatuje. Taka para przesuwa się w stronę gniazda i na koniec nurkuje do lasu. To miejsce zaznacza się na mapie dokładnie, bo prawie zawsze jest tam zajęte gniazdo. Para tokująca intensywnie po 10–15 maja zwykle nie ma lęgu, ale nadal wskazuje, gdzie jest gniazdo.
- Pokarm. Orlik nosi zdobycz w dziobie, co łatwo zobaczyć u lecącego ptaka. Ptak, który złapał coś na łące, wzbija się, nabiera wysokości i prostym ślizgiem leci do gniazda.
- Sąsiedzi. Tam, gdzie orlików jest dużo, można naraz zobaczyć 5–7 terytorialnych samców. Każdy nalatuje nad swoje gniazdo, ale przypisanie ich do części lasu wymaga wielu godzin obserwacji.
- Pułapka. Dwa samce robiące ewolucje na granicy rewirów to nie para. W skali orlika tokująca para oznacza gniazdowanie pewne, więc trzeba być pewnym, że to naprawdę para.
Orliki zwykle nie reagują na odtwarzanie głosu, więc stymulacja głosowa nic tu nie daje (s. 394). Orlika liczy się wzrokiem, z punktu.
| Cecha | Orlik krzykliwy | Myszołów | Orlik grubodzioby |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły (mały orzeł) | myszołowy | orły |
| Skrzydła | długie, prostokątne, średnio szerokie | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | szersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7 | 5 | 7 |
| Ogon | krótki | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | krótki |
| Głowa | mała i wąska | duża, szyja krótka, słabo wystaje | masywniejsza niż u krzykliwego |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko, z opuszczoną „ręką” | płytkie V; często krąży | „ręka” mocno opuszczona |
Myszołów Buteo buteo
Orlik grubodzioby Clanga clanga
Gatunek prawie nie do policzenia
Nie każdy drapieżnik daje się tak policzyć. Poradnik wymienia krogulca: poluje w lesie, a jego toki są mało widoczne, więc z punktu wykrywa się niewiele jego rewirów (s. 98). Trzmielojad bywa nad lasem niewidoczny przez wiele godzin, choć jego tok, uniesione nad grzbietem skrzydła, którymi potrząsa wysoko nad lasem, łatwo rozpoznać (s. 379). Przy takich gatunkach wynik z punktów jest wskaźnikiem, a nie liczbą par.
Jak to wygląda dziś
W Polsce drapieżniki liczy się w ramach Monitoringu Ptaków Polski, prowadzonego na zlecenie GIOŚ w Państwowym Monitoringu Środowiska. Monitoring Ptaków Drapieżnych (MPD) działa od 2007 roku jako cenzus na 49 powierzchniach próbnych 10 × 10 km. Według raportu za lata 2021–2024 obejmuje 14 gatunków: 12 dziennych drapieżników, bociana czarnego i kruka. Orzeł przedni, orlik grubodzioby, rybołów i produktywność bielika na wybrzeżu mają osobne programy, liczące cały areał (Beuch i in. 2024, s. 14, 20).
Co pokazał ten sam pomiar powtarzany od 2008 do 2023 roku (s. 34):
- myszołów był w latach 2021–2023 na wszystkich powierzchniach, a jastrząb, krogulec, błotniak stawowy i kruk na ponad 80% z nich; najrzadsza była kania czarna, na ok. 20% kwadratów,
- bielik w ciągu dekady podwoił liczebność, a powierzchni z bielikiem przybyło z 42% do 55%; kania ruda rosła równie szybko (z 24% do 47% powierzchni),
- umiarkowanie ubywało jastrzębia, bociana czarnego i trzmielojada,
- siedem gatunków, w tym orlik krzykliwy i błotniak łąkowy, uznano za stabilne; błotniaka łąkowego przez pierwsze lata ubywało i dopiero w latach 2022–2023 jego liczebność się ustabilizowała.
Najrzadszych liczy się co do pary: rybołowów było w 2020 roku 25 par, a w latach 2022–2023 po 40; orłów przednich 30–32 terytoria, prawie wszystkie w Karpatach; orlików grubodziobych 18–19 par, z czego 13 terytoriów w Kotlinie Biebrzańskiej (s. 50–51).
Źródła
- P. Chylarecki i in. (red.), Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, wyd. 2, GIOŚ 2015: ptaki szponiaste (s. 92–100), orlik krzykliwy (Z. Cenian, P. Mirski, s. 389–396)
- Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): programy, instrukcje i najnowsze raporty
- Beuch S., Chodkiewicz T., Przymencki M., Wardecki Ł., Sikora A., Neubauer G., Smyk B., Marchowski D., Ławicki Ł., Meissner W., Chylarecki P. 2024. Monitoring Ptaków Polski w latach 2021–2024. Biuletyn Monitoringu Przyrody 28: 1–108. GIOŚ, Warszawa (GIOŚ: o raporcie)
Mini-quiz
- Dlaczego punkt obserwacyjny nie powinien stać na samym szczycie góry?
- W jakich godzinach liczy się drapieżniki i dlaczego nie wcześnie rano?
- Po co mierzyć azymut każdej obserwacji?
- Kiedy liczy się toki orlika krzykliwego i co znaczy para tokująca intensywnie po połowie maja?
- Dlaczego krogulca trudno policzyć z punktu?
Odpowiedzi
- Bo ptaki najlepiej widać na tle nieba, a z wierzchołka trudno zauważyć te, które lecą poniżej horyzontu.
- W godzinach 8.00–16.00; wcześniej nie ma kominów termicznych, więc szybujące drapieżniki słabo widać.
- Żeby dokładnie zaznaczyć ptaka na mapie i ocenić, czy ptak z kolejnego punktu to nowy rewir, czy już zapisany.
- Od 20 kwietnia do 5 maja; para tokująca intensywnie po 10–15 maja zwykle nie ma lęgu.
- Bo poluje w lesie, a jego toki są mało widoczne.
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Krogulec Accipiter nisus (ang. Eurasian Sparrowhawk)
| Cecha | Krogulec | Pustułka |
|---|---|---|
| Grupa sylwetki | krogulce | sokoły |
| Skrzydła | krótkie, zaokrąglone | długie, wąskie, spiczaste (końce tępsze niż u innych sokołów) |
| Koniec skrzydła („palce”) | 6, krótkie | brak, koniec skrzydła ostry |
| Ogon | długi, prosto ścięty | długi, zaokrąglony na końcu |
| Głowa | mała | krótka |
| Ułożenie skrzydeł i lot | seria szybkich uderzeń i ślizg | zawisa; uderzenia szybkie i płytkie |
Pustułka Falco tinnunculus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Krogulec, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Krogulec, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Krogulec, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Krogulec, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Krogulec, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Krogulec, otwiera się w nowej karcie
Kobuz Falco subbuteo (ang. Eurasian Hobby)
| Cecha | Kobuz | Sokół wędrowny | Sokół skalny |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | sokoły | sokoły | sokoły |
| Skrzydła | bardzo długie, sierpowate (jak u jerzyka) | szerokie u nasady, trójkątne, spiczaste | bardzo długie i wąskie |
| Koniec skrzydła („palce”) | brak | brak | brak |
| Ogon | krótki do średniego | średni, krótszy niż u pustułki | długi |
| Głowa | krótka | krótka, masywny tułów | krótka |
| Ułożenie skrzydeł i lot | zwinny i szybki; łapie owady w locie | mocne uderzenia; pikuje z dużej wysokości | elegancki i elastyczny |
Sokół wędrowny Falco peregrinus
Sokół skalny Falco eleonorae
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Kobuz, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Kobuz, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Kobuz, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Kobuz, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Kobuz, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Kobuz, otwiera się w nowej karcie
Bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle)
| Cecha | Bielik | Orzeł przedni | Rybołów |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły | orły | rybołów |
| Skrzydła | bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi | długie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S” | bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7, głębokie | 7 | 4, długie |
| Ogon | krótki, klinowaty | długi, zaokrąglony | krótki, prosto ścięty |
| Głowa | ogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon | średnia, wystaje mniej niż u bielika | mała, wystaje |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko | płytkie V | skrzydła w „M” jak u mewy |
Orzeł przedni Aquila chrysaetos
Rybołów Pandion haliaetus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Bielik, otwiera się w nowej karcie
Trzmielojad Pernis apivorus (ang. European Honey Buzzard)
| Cecha | Trzmielojad | Myszołów | Orzełek włochaty |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | myszołowy | myszołowy | orły (mały orzeł) |
| Skrzydła | długie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowa | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | średnio długie, dość wąskie, krawędzie prawie równoległe |
| Koniec skrzydła („palce”) | 5–6, dość krótkie | 5 | 6, wyraźne |
| Ogon | dłuższy niż u myszołowa, boki zaokrąglone | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | dość długi, prosto ścięty, z ostrymi rogami |
| Głowa | mała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki) | duża, szyja krótka, słabo wystaje | mała, ale wyraźnie wystaje |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastyczne | płytkie V; często krąży | płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; od przodu białe „światła do lądowania” |
Myszołów Buteo buteo
Orzełek włochaty Aquila pennata
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Trzmielojad, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Trzmielojad, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Trzmielojad, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Trzmielojad, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Trzmielojad, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Trzmielojad, otwiera się w nowej karcie
Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie