Przejdź do treści
B11 Rewiry, toki i gniazdaLekcja 2 z 5

Dzień na punkcie widokowym

Pogodny kwietniowy dzień, bezleśne wzgórze nad doliną, przed tobą skraj lasu i łąki. Masz lornetkę, lunetę, mapę w skali 1:25 000 i kompas, a w notesie numery rewirów z zeszłego roku. Przez dwie godziny patrzysz na niebo nad lasem i każdego ptaka, który się pokaże, zapisujesz na mapie razem z tym, co robił. Tak wygląda podstawowa metoda liczenia ptaków drapieżnych: obserwacja z punktu widokowego. W tej lekcji dowiadujesz się, gdzie stanąć, kiedy przyjść i jak zapisać to, co widać.

Gdzie stanąć

Punkt obserwacyjny to bezleśne wzniesienie z dobrym widokiem na miejsca, w których ptaki mogą gniazdować i polować. Nie powinien być jednak zbyt wysoko: ptaki najlepiej widać na tle nieba, a z wierzchołka góry trudno zauważyć te, które lecą poniżej linii horyzontu (Chylarecki i in. 2015, s. 98).

Ile widać z jednego punktu? Doświadczony ornitolog w szczycie aktywności ptaków po 2–3 godzinach może rozpoznać rewiry w promieniu 1–4 km, zależnie od gatunku i terenu. W praktyce poradnik każe liczyć na 0,5–2 km, więc punkty rozmieszcza się co 3–4 km dla gatunków rzadszych (8–10 punktów na 100 km²) i co 1–2 km dla liczniejszych (10–15 punktów na 100 km²). Raz wybranych punktów nie zmienia się w kolejnych latach (s. 97).

W dużych, zwartych lasach punktów z widokiem na całą powierzchnię często nie da się znaleźć. Wtedy poradnik radzi zrezygnować z pełnego cenzusu i liczyć tylko wskaźnik liczebności (s. 96–97).

Kiedy przyjść

Pora dnia

Najlepsze są godziny przedpołudniowe. Gatunki, które szybują w kominach termicznych, przed 8.00–9.00 słabo widać, bo jeszcze nie ma prądów wznoszących; z tego samego powodu nie liczy się po 17.00–18.00. Dla całego zespołu drapieżników poradnik zaleca godziny 8.00–16.00 (s. 98). Ptaki polujące lotem aktywnym, jak krogulec Accipiter nisus (ang. Eurasian Sparrowhawk) czy kobuz Falco subbuteo (ang. Eurasian Hobby), mniej zależą od pogody i latem bywają aktywne rano i wczesnym popołudniem.

Pora roku

Drapieżniki są najbardziej widoczne dwa razy w sezonie: w czasie wiosennych toków i w czasie wylotu młodych (s. 93). Kłopot w tym, że każdy gatunek ma swój kalendarz: bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle) wysiaduje już pod koniec lutego, a trzmielojad Pernis apivorus (ang. European Honey Buzzard) i kobuz zaczynają lęgi w maju albo czerwcu. Dlatego liczenie wszystkich gatunków naraz wymaga kilku kontroli. Poradnik podaje dwa warianty (tabela 5.8, s. 98):

WariantKontroleTerminyCzas na punkcie
wskaźnik liczebności, jeden gatunek1okres toków1 h
wskaźnik liczebności, wszystkie drapieżniki420–31 marca, 1–20 maja, 15–30 czerwca, 10–20 lipcapo 0,5 h
liczebność, jeden gatunek2okres toków i okres wylotu młodychpo 2 h
liczebność, wszystkie drapieżniki4jak wyżejpo 2 h

Najprostszy monitoring może się więc ograniczyć do godziny na jednym punkcie raz w roku. Taki wynik nie powie, ile jest par, ale powtarzany co roku w tym samym miejscu i czasie pokaże, czy ich przybywa (s. 96).

Jak zapisywać

Każdą obserwację zaznacza się na mapie. Poradnik podkreśla, że określanie położenia ptaków bez pomiaru kierunku (azymutu) z kompasu albo GPS prowadzi zwykle do poważnych błędów (s. 99). Azymut z punktu i odległość, nawet przybliżona, pozwalają potem ocenić, czy ptak widziany z następnego punktu to nowy rewir, czy ten sam, już zapisany. Rewiry numeruje się i w kolejnych kontrolach używa tych samych numerów (s. 394).

Do zapisu ptaka dodaje się to, co robił, bo od tego zależy kategoria z lekcji 1. Szczególnie cenne są trzy zachowania, które zdradzają nie tylko rewir, ale i miejsce gniazda (s. 99–100):

  • tokująca para, a zwłaszcza miejsce, gdzie siada po tokach: zwykle blisko gniazda;
  • ptak niosący pokarm albo materiał na gniazdo: samiec karmi samicę, a potem pisklęta, więc przylatuje do gniazda od kilku do kilkudziesięciu razy dziennie;
  • terytorialny samiec, który regularnie nalatuje nad gniazdo, zawisa albo tokuje nad nim.

Orlik krzykliwy — Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)

Orlik krzykliwy dobrze pokazuje, jak to działa w praktyce. Wraca z Afryki na początku kwietnia, nieliczne ptaki już pod koniec marca, a w połowie kwietnia większość par zajmuje rewiry. Tokuje bardzo intensywnie, ale krótko, przez 1–2 tygodnie, i zaraz potem samica składa jaja, na przełomie kwietnia i maja (s. 94, 391). Kto przyjedzie w połowie maja, trafi już na wysiadywanie i ciszę nad lasem.

Dlatego terminy liczenia orlika są wąskie: 20 kwietnia – 5 maja (toki) i 15–20 lipca (młode w gnieździe), z kontrolą wiosenną w godzinach 9.00–14.00, a letnią 8.00–12.00 albo 14.00–16.00 (tabela 6.19, s. 394). Na co patrzeć (s. 394–395):

  • Tok. Samiec, wyżej, robi bardzo głębokie, faliste ślizgi ku samicy, która jest wyraźnie mniej aktywna, i zaraz wzlatuje. Taka para przesuwa się w stronę gniazda i na koniec nurkuje do lasu. To miejsce zaznacza się na mapie dokładnie, bo prawie zawsze jest tam zajęte gniazdo. Para tokująca intensywnie po 10–15 maja zwykle nie ma lęgu, ale nadal wskazuje, gdzie jest gniazdo.
  • Pokarm. Orlik nosi zdobycz w dziobie, co łatwo zobaczyć u lecącego ptaka. Ptak, który złapał coś na łące, wzbija się, nabiera wysokości i prostym ślizgiem leci do gniazda.
  • Sąsiedzi. Tam, gdzie orlików jest dużo, można naraz zobaczyć 5–7 terytorialnych samców. Każdy nalatuje nad swoje gniazdo, ale przypisanie ich do części lasu wymaga wielu godzin obserwacji.
  • Pułapka. Dwa samce robiące ewolucje na granicy rewirów to nie para. W skali orlika tokująca para oznacza gniazdowanie pewne, więc trzeba być pewnym, że to naprawdę para.

Orliki zwykle nie reagują na odtwarzanie głosu, więc stymulacja głosowa nic tu nie daje (s. 394). Orlika liczy się wzrokiem, z punktu.

W locieFot. Georgi.petrov66, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Wolbrum avner, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Z wierzchuFot. Soner Bekir, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Orlik krzykliwy i podobne gatunki
CechaOrlik krzykliwyMyszołówOrlik grubodzioby
Grupa sylwetkiorły (mały orzeł)myszołowyorły
Skrzydładługie, prostokątne, średnio szerokieśredniej długości, szerokie, zaokrągloneszersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego
Koniec skrzydła („palce”)757
Ogonkrótkikrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzkrótki
Głowamała i wąskaduża, szyja krótka, słabo wystajemasywniejsza niż u krzykliwego
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko, z opuszczoną „ręką”płytkie V; często krąży„ręka” mocno opuszczona

Gatunek prawie nie do policzenia

Nie każdy drapieżnik daje się tak policzyć. Poradnik wymienia krogulca: poluje w lesie, a jego toki są mało widoczne, więc z punktu wykrywa się niewiele jego rewirów (s. 98). Trzmielojad bywa nad lasem niewidoczny przez wiele godzin, choć jego tok, uniesione nad grzbietem skrzydła, którymi potrząsa wysoko nad lasem, łatwo rozpoznać (s. 379). Przy takich gatunkach wynik z punktów jest wskaźnikiem, a nie liczbą par.

Jak to wygląda dziś

W Polsce drapieżniki liczy się w ramach Monitoringu Ptaków Polski, prowadzonego na zlecenie GIOŚ w Państwowym Monitoringu Środowiska. Monitoring Ptaków Drapieżnych (MPD) działa od 2007 roku jako cenzus na 49 powierzchniach próbnych 10 × 10 km. Według raportu za lata 2021–2024 obejmuje 14 gatunków: 12 dziennych drapieżników, bociana czarnego i kruka. Orzeł przedni, orlik grubodzioby, rybołów i produktywność bielika na wybrzeżu mają osobne programy, liczące cały areał (Beuch i in. 2024, s. 14, 20).

Co pokazał ten sam pomiar powtarzany od 2008 do 2023 roku (s. 34):

  • myszołów był w latach 2021–2023 na wszystkich powierzchniach, a jastrząb, krogulec, błotniak stawowy i kruk na ponad 80% z nich; najrzadsza była kania czarna, na ok. 20% kwadratów,
  • bielik w ciągu dekady podwoił liczebność, a powierzchni z bielikiem przybyło z 42% do 55%; kania ruda rosła równie szybko (z 24% do 47% powierzchni),
  • umiarkowanie ubywało jastrzębia, bociana czarnego i trzmielojada,
  • siedem gatunków, w tym orlik krzykliwy i błotniak łąkowy, uznano za stabilne; błotniaka łąkowego przez pierwsze lata ubywało i dopiero w latach 2022–2023 jego liczebność się ustabilizowała.

Najrzadszych liczy się co do pary: rybołowów było w 2020 roku 25 par, a w latach 2022–2023 po 40; orłów przednich 30–32 terytoria, prawie wszystkie w Karpatach; orlików grubodziobych 18–19 par, z czego 13 terytoriów w Kotlinie Biebrzańskiej (s. 50–51).

Źródła

  • P. Chylarecki i in. (red.), Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, wyd. 2, GIOŚ 2015: ptaki szponiaste (s. 92–100), orlik krzykliwy (Z. Cenian, P. Mirski, s. 389–396)
  • Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): programy, instrukcje i najnowsze raporty
  • Beuch S., Chodkiewicz T., Przymencki M., Wardecki Ł., Sikora A., Neubauer G., Smyk B., Marchowski D., Ławicki Ł., Meissner W., Chylarecki P. 2024. Monitoring Ptaków Polski w latach 2021–2024. Biuletyn Monitoringu Przyrody 28: 1–108. GIOŚ, Warszawa (GIOŚ: o raporcie)

Mini-quiz

  1. Dlaczego punkt obserwacyjny nie powinien stać na samym szczycie góry?
  2. W jakich godzinach liczy się drapieżniki i dlaczego nie wcześnie rano?
  3. Po co mierzyć azymut każdej obserwacji?
  4. Kiedy liczy się toki orlika krzykliwego i co znaczy para tokująca intensywnie po połowie maja?
  5. Dlaczego krogulca trudno policzyć z punktu?
Odpowiedzi
  1. Bo ptaki najlepiej widać na tle nieba, a z wierzchołka trudno zauważyć te, które lecą poniżej horyzontu.
  2. W godzinach 8.00–16.00; wcześniej nie ma kominów termicznych, więc szybujące drapieżniki słabo widać.
  3. Żeby dokładnie zaznaczyć ptaka na mapie i ocenić, czy ptak z kolejnego punktu to nowy rewir, czy już zapisany.
  4. Od 20 kwietnia do 5 maja; para tokująca intensywnie po 10–15 maja zwykle nie ma lęgu.
  5. Bo poluje w lesie, a jego toki są mało widoczne.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Krogulec Accipiter nisus (ang. Eurasian Sparrowhawk)

W locieFot. Alexis Lours, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Dion Art, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SamicaFot. john.purvis, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Krogulec i podobne gatunki
CechaKrogulecPustułka
Grupa sylwetkikrogulcesokoły
Skrzydłakrótkie, zaokrąglonedługie, wąskie, spiczaste (końce tępsze niż u innych sokołów)
Koniec skrzydła („palce”)6, krótkiebrak, koniec skrzydła ostry
Ogondługi, prosto ściętydługi, zaokrąglony na końcu
Głowamałakrótka
Ułożenie skrzydeł i lotseria szybkich uderzeń i ślizgzawisa; uderzenia szybkie i płytkie

Kobuz Falco subbuteo (ang. Eurasian Hobby)

W locieFot. Bengt Nyman from Vaxholm, Sweden, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Shantanu Kuveskar, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Kobuz i podobne gatunki
CechaKobuzSokół wędrownySokół skalny
Grupa sylwetkisokołysokołysokoły
Skrzydłabardzo długie, sierpowate (jak u jerzyka)szerokie u nasady, trójkątne, spiczastebardzo długie i wąskie
Koniec skrzydła („palce”)brakbrakbrak
Ogonkrótki do średniegośredni, krótszy niż u pustułkidługi
Głowakrótkakrótka, masywny tułówkrótka
Ułożenie skrzydeł i lotzwinny i szybki; łapie owady w lociemocne uderzenia; pikuje z dużej wysokościelegancki i elastyczny

Bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle)

W locieFot. Yathin S Krishnappa, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. LG Nyqvist, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Littleisland lighthouse, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Bielik i podobne gatunki
CechaBielikOrzeł przedniRybołów
Grupa sylwetkiorłyorłyrybołów
Skrzydłabardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwidługie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku
Koniec skrzydła („palce”)7, głębokie74, długie
Ogonkrótki, klinowatydługi, zaokrąglonykrótki, prosto ścięty
Głowaogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogonśrednia, wystaje mniej niż u bielikamała, wystaje
Ułożenie skrzydeł i lotpłaskopłytkie Vskrzydła w „M” jak u mewy

Trzmielojad Pernis apivorus (ang. European Honey Buzzard)

W locieFot. Pierre-Marie Epiney, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Andreas Trepte, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Andrey Gulivanov, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Trzmielojad i podobne gatunki
CechaTrzmielojadMyszołówOrzełek włochaty
Grupa sylwetkimyszołowymyszołowyorły (mały orzeł)
Skrzydładługie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowaśredniej długości, szerokie, zaokrągloneśrednio długie, dość wąskie, krawędzie prawie równoległe
Koniec skrzydła („palce”)5–6, dość krótkie56, wyraźne
Ogondłuższy niż u myszołowa, boki zaokrąglonekrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzdość długi, prosto ścięty, z ostrymi rogami
Głowamała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki)duża, szyja krótka, słabo wystajemała, ale wyraźnie wystaje
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastycznepłytkie V; często krążypłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; od przodu białe „światła do lądowania”

Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)