Przejdź do treści
B11 Rewiry, toki i gniazdaLekcja 1 z 5

Rewir zamiast ptaka

Nad lasem krąży myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard), chwilę później drugi, potem znowu jeden. Ile ich było: dwa, trzy, a może to wciąż ten sam ptak? Liczący drapieżniki w sezonie lęgowym nie próbuje na to odpowiadać. Zamiast ptaków liczy rewiry, czyli miejsca zajęte przez pary, a każdą obserwację ocenia według tego, jak pewnie świadczy o lęgu. W tej lekcji poznajesz tę jednostkę, skalę kategorii i to, dlaczego wynik zawsze jest przedziałem.

Dlaczego nie liczy się ptaków

Ptaki drapieżne są ruchliwe, a w sezonie lęgowym spędzają wiele godzin w ukryciu: samica wysiaduje w koronie drzewa, samiec poluje kilka kilometrów od gniazda. Ten sam ptak może pojawić się nad lasem pięć razy w ciągu godziny, a sąsiad z drugiego końca lasu ani razu. Policzenie osobników dałoby liczbę, która niewiele mówi.

Dlatego poradnik GIOŚ pisze wprost, że we wszystkich wariantach monitoringu ptaków szponiastych podstawową jednostką nie jest osobnik, lecz stanowisko lęgowe: każdą obserwację wiąże się z konkretnym miejscem na mapie (Chylarecki i in. 2015, s. 95). Liczy się zajęte terytorium gniazdowe, a ptaki są tylko świadkami jego istnienia.

Terytorium gniazdowe to część rewiru broniona przed innymi ptakami tego samego gatunku. Rewir łowiecki jest większy: u orła przedniego Aquila chrysaetos (ang. Golden Eagle) czy bielika Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle) może mieć kilkaset kilometrów kwadratowych, a u ptaków polujących na gryzonie, jak orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle) czy myszołów, kilkanaście albo nawet kilka (s. 93).

Pomaga w tym to, że drapieżniki są zwykle ściśle terytorialne i same pokazują, gdzie mieszkają: tokują nad gniazdem, przeganiają sąsiadów, noszą pokarm zawsze w tę samą stronę. O tokach jako zachowaniu mówi A4 · Pary, toki i terytoria; tu toki stają się danymi.

Cenzus czy indeks

Poradnik rozróżnia dwa rodzaje wyniku (s. 20–21, 96):

  • Cenzus to policzenie wszystkich rewirów na danym terenie. U ptaków lęgowych udaje się rzadko: przy dużych, łatwych do zauważenia gniazdach, jak u bociana białego Ciconia ciconia (ang. White Stork), albo przy dużych, terytorialnych ptakach w otwartym terenie.
  • Indeks (wskaźnik liczebności) to liczba, o której z góry wiadomo, że obejmuje tylko część rewirów, na przykład wynik godzinnej obserwacji z jednego punktu. Nie mówi, ile jest par, ale powtarzany co roku tą samą metodą mówi, czy ich przybywa, czy ubywa.

Indeks wystarcza do monitoringu, bo monitoring pyta o zmiany, nie o liczbę bezwzględną. Wynik może być nawet zaniżony, byle zaniżony co roku tak samo: te same punkty, te same terminy, ten sam czas obserwacji. Dlatego poradnik zastrzega, że punktów obserwacyjnych raz wybranych nie wolno zmieniać (s. 21, 96).

Cały teren czy powierzchnie próbne

U większości naszych drapieżników na 100 km² przypada od 0,1 do 10 par. To bardzo mało: na losowo wybranym kwadracie 5 × 5 km może nie być ani jednej pary orlika, a na sąsiednim trzy. Przy tak rozproszonych gatunkach poradnik zaleca liczyć cały badany teren do kilkuset km², na przykład cały park narodowy albo cały obszar Natura 2000, bo przeliczanie wyników z małych powierzchni na całość daje duże błędy (s. 95–96).

Wyjątkiem jest myszołów, który lokalnie osiąga ponad 50–60 par na 100 km². Na terenach większych niż ok. 500 km² liczy się go na mniejszych powierzchniach próbnych, np. kwadratach 5 × 5 km, i przelicza na całość (s. 96).

Kategorie lęgowości

Każdą obserwację liczący od razu interpretuje i zapisuje w jednej z kategorii. Skala pochodzi od Postupalsky'ego (1974), zmodyfikowana przez Króla (1985), i dzieli się na gniazdowanie prawdopodobne i gniazdowanie pewne (tabela 5.7, s. 97):

KodCo widziszGniazdowanie
Tślady ptaków w rewirze, np. pióra, choć ptaków ani gniazda nie widaćprawdopodobne
Bpojedynczy dorosły ptak w sezonie i siedlisku lęgowym, który zachowuje się terytorialnie: popisy w powietrzu, noszenie materiału albo pokarmu, niepokójprawdopodobne
tBdwa ptaki (albo więcej) zachowujące się terytorialnie, ale nie wiadomo, czy to paraprawdopodobne
Ppara dorosłych: tokują, kopulują, przekazują sobie pokarm, razem bronią terytorium albo razem niepokoją się na widok człowiekapewne
Frodzina: młode tuż po wylocie, żebrzące albo karmione przez rodzicówpewne
ONświeżo odnowione gniazdo, przy którym nie widać ptaków (trzeba mieć pewność, kto je odnowił)pewne
ONBpojedynczy terytorialny ptak przy odnowionym gnieździepewne
ONtBdwa ptaki przy odnowionym gnieździe, nie wiadomo, czy parapewne
ONPpara na odnowionym gnieździe albo tuż przy nimpewne
ONiptak siedzi na gnieździe w pozycji wysiadywaniapewne
ONeskorupy jaj pod gniazdem albo przy nimpewne
ONymłode w gnieździe albo jednoznaczne ślady, że z niego wyleciałypewne

Tabela w poradniku ma jeszcze kategorię ONl, gniazdo z ubitą wyściółką. Stwierdza się ją tylko po wejściu do gniazda, więc przy obserwacji z daleka jest nieprzydatna (s. 97).

Poradnik wymienia też kategorię „1 – nielęgowy” (s. 96). To ptak, który niczego nie pokazuje: przelatuje, nie krąży, nie tokuje. Zapisuje się go w notesie, ale rewiru z niego nie ma.

Trzy pułapki

Skala wygląda prosto, ale poradnik ostrzega przed błędami, które popełniają nawet doświadczeni obserwatorzy:

  1. Dwa samce to nie para. Popisy terytorialne dwóch samców na granicy rewirów łatwo wziąć za tok. Jeśli oba ptaki popisują się jednakowo energicznie, to raczej spotkanie sąsiadów niż para. W razie wątpliwości zapisuje się tB, a nie P (s. 97, 395).
  2. Jeden akrobata to jeszcze nie lęg. Toki w powietrzu robią też młode, niedojrzałe ptaki. O lęgu świadczy tokująca para; pojedynczy ptak, nawet najbardziej efektowny, daje najwyżej kategorię prawdopodobną (s. 94).
  3. Przelot nad lasem z gniazdem to nie ONB. Jeśli ptak stoi na odnowionym gnieździe, jest terytorialny bez dalszych dowodów. Jeśli tylko przelatuje nad lasem, w którym jest gniazdo, trzeba zobaczyć zachowanie z kategorii B; inaczej zapisuje się samo ON (s. 97).

U orlika krzykliwego dochodzi jeszcze jedna ostrożność: do Polski wracają też niedojrzałe orliki, więc pojedynczego orlika widzianego w sezonie nie uznaje się automatycznie za lęgowego. Dopiero ptak widywany w tym samym miejscu regularnie, przez cały sezon albo w kolejnych latach, wskazuje rewir (s. 392).

Wynik jako przedział

Rewir dostaje najwyższą kategorię, jaką uzyskał w sezonie: jeśli w kwietniu była tam para (P), a w lipcu pojedynczy ptak z pokarmem (B), rewir jest pewny. Na końcu sezonu liczy się rewiry każdego gatunku i podaje wynik jako przedział: dolna granica to rewiry z gniazdowaniem pewnym, górna to wszystkie, w których widziano terytorialne ptaki (s. 99). Do wskaźnika liczebności bierze się górną granicę.

Przykład: na powierzchni są trzy rewiry orlika, jeden pewny (para tokowała i wpadła do lasu) i dwa prawdopodobne (pojedyncze ptaki z pokarmem). Wynik brzmi: 1–3 pary. To nie jest niezdecydowanie, tylko uczciwy zapis tego, czego dowiedziałaś się w terenie.

Kategorie mają znaczenie tylko przy pełnym cenzusie, kiedy wynik podaje się jako przedział. Przy liczeniu indeksowym wystarczy liczba rewirów (s. 99).

Źródła

  • P. Chylarecki, A. Sikora, Z. Cenian, T. Chodkiewicz (red.), Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, wyd. 2, GIOŚ, Warszawa 2015: rozdz. 2 (s. 20–22) i rozdział „Ptaki szponiaste Accipitriformes i sokołowe Falconiformes” (Z. Cenian, P. Mirski, s. 92–100); orlik krzykliwy (s. 389–396)
  • S. Postupalsky, Raptor reproductive success: some problems with methods, criteria and terminology, Raptor Research Report 2, 1974 (za poradnikiem)
  • Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): programy, metodyka i wyniki

Mini-quiz

  1. Co jest podstawową jednostką w monitoringu ptaków drapieżnych?
  2. Czym różni się cenzus od indeksu i dlaczego do monitoringu wystarczy indeks?
  3. Dwa orliki jednakowo energicznie robią ślizgi i pozorowane ataki. Jaka to kategoria?
  4. Rewir ma w sezonie obserwacje B, tB i P. Jaką kategorię dostaje?
  5. Jak zapisać wynik, jeśli na powierzchni są dwa rewiry pewne i trzy prawdopodobne?
Odpowiedzi
  1. Zajęte terytorium gniazdowe (stanowisko lęgowe), a nie osobnik.
  2. Cenzus liczy wszystkie rewiry, indeks tylko ich część, ale co roku tak samo. Monitoring pyta o zmiany, więc wystarczy wynik obciążony stałym błędem.
  3. tB: dwa ptaki, które nie muszą być parą; raczej dwa samce na granicy rewirów.
  4. P, najwyższą z kategorii, czyli gniazdowanie pewne.
  5. 2–5 par (rewirów).

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)

W locieFot. Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. caroline legg, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Jasna odmianaFot. Olga Havlíčková, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Myszołów i podobne gatunki
CechaMyszołówTrzmielojadKurhannik
Grupa sylwetkimyszołowymyszołowymyszołowy
Skrzydłaśredniej długości, szerokie, zaokrąglonedługie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowadłuższe niż u myszołowa
Koniec skrzydła („palce”)55–6, dość krótkie5
Ogonkrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzdłuższy niż u myszołowa, boki zaokrągloneśredni, rudawy, prawie bez prążków
Głowaduża, szyja krótka, słabo wystajemała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki)jasna, wystaje jak u myszołowa
Ułożenie skrzydeł i lotpłytkie V; często krążypłasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastycznewyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa

Orzeł przedni Aquila chrysaetos (ang. Golden Eagle)

W locieFot. Giles Laurent, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. BLMUtah, Public domain, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Dewhurst, Donna, Public domain, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Orzeł przedni i podobne gatunki
CechaOrzeł przedniOrzeł iberyjskiOrzeł południowy
Grupa sylwetkiorłyorłyorły (średni orzeł)
Skrzydładługie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”długie i szerokie, krawędzie równoległedość długie, węższe niż u innych orłów
Koniec skrzydła („palce”)776
Ogondługi, zaokrąglonyśredni, prosto ściętydługi
Głowaśrednia, wystaje mniej niż u bielikaduża, wyraźnie wystajewystaje wyraźnie
Ułożenie skrzydeł i lotpłytkie Vpłaskopłasko; sylwetka trochę „jastrzębia”

Bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle)

W locieFot. Yathin S Krishnappa, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. LG Nyqvist, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Młody ptakFot. Littleisland lighthouse, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Bielik i podobne gatunki
CechaBielikOrzeł przedniRybołów
Grupa sylwetkiorłyorłyrybołów
Skrzydłabardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwidługie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku
Koniec skrzydła („palce”)7, głębokie74, długie
Ogonkrótki, klinowatydługi, zaokrąglonykrótki, prosto ścięty
Głowaogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogonśrednia, wystaje mniej niż u bielikamała, wystaje
Ułożenie skrzydeł i lotpłaskopłytkie Vskrzydła w „M” jak u mewy

Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)

W locieFot. Georgi.petrov66, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
SiedzącyFot. Wolbrum avner, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Z wierzchuFot. Soner Bekir, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na co patrzeć: Orlik krzykliwy i podobne gatunki
CechaOrlik krzykliwyMyszołówOrlik grubodzioby
Grupa sylwetkiorły (mały orzeł)myszołowyorły
Skrzydładługie, prostokątne, średnio szerokieśredniej długości, szerokie, zaokrągloneszersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego
Koniec skrzydła („palce”)757
Ogonkrótkikrótki, szeroki, często rozłożony w wachlarzkrótki
Głowamała i wąskaduża, szyja krótka, słabo wystajemasywniejsza niż u krzykliwego
Ułożenie skrzydeł i lotpłasko, z opuszczoną „ręką”płytkie V; często krąży„ręka” mocno opuszczona