Dlaczego nie liczy się ptaków
Ptaki drapieżne są ruchliwe, a w sezonie lęgowym spędzają wiele godzin w ukryciu: samica wysiaduje w koronie drzewa, samiec poluje kilka kilometrów od gniazda. Ten sam ptak może pojawić się nad lasem pięć razy w ciągu godziny, a sąsiad z drugiego końca lasu ani razu. Policzenie osobników dałoby liczbę, która niewiele mówi.
Dlatego poradnik GIOŚ pisze wprost, że we wszystkich wariantach monitoringu ptaków szponiastych podstawową jednostką nie jest osobnik, lecz stanowisko lęgowe: każdą obserwację wiąże się z konkretnym miejscem na mapie (Chylarecki i in. 2015, s. 95). Liczy się zajęte terytorium gniazdowe, a ptaki są tylko świadkami jego istnienia.
Terytorium gniazdowe to część rewiru broniona przed innymi ptakami tego samego gatunku. Rewir łowiecki jest większy: u orła przedniego Aquila chrysaetos (ang. Golden Eagle) czy bielika Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle) może mieć kilkaset kilometrów kwadratowych, a u ptaków polujących na gryzonie, jak orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle) czy myszołów, kilkanaście albo nawet kilka (s. 93).
Pomaga w tym to, że drapieżniki są zwykle ściśle terytorialne i same pokazują, gdzie mieszkają: tokują nad gniazdem, przeganiają sąsiadów, noszą pokarm zawsze w tę samą stronę. O tokach jako zachowaniu mówi A4 · Pary, toki i terytoria; tu toki stają się danymi.
Cenzus czy indeks
Poradnik rozróżnia dwa rodzaje wyniku (s. 20–21, 96):
- Cenzus to policzenie wszystkich rewirów na danym terenie. U ptaków lęgowych udaje się rzadko: przy dużych, łatwych do zauważenia gniazdach, jak u bociana białego Ciconia ciconia (ang. White Stork), albo przy dużych, terytorialnych ptakach w otwartym terenie.
- Indeks (wskaźnik liczebności) to liczba, o której z góry wiadomo, że obejmuje tylko część rewirów, na przykład wynik godzinnej obserwacji z jednego punktu. Nie mówi, ile jest par, ale powtarzany co roku tą samą metodą mówi, czy ich przybywa, czy ubywa.
Indeks wystarcza do monitoringu, bo monitoring pyta o zmiany, nie o liczbę bezwzględną. Wynik może być nawet zaniżony, byle zaniżony co roku tak samo: te same punkty, te same terminy, ten sam czas obserwacji. Dlatego poradnik zastrzega, że punktów obserwacyjnych raz wybranych nie wolno zmieniać (s. 21, 96).
Cały teren czy powierzchnie próbne
U większości naszych drapieżników na 100 km² przypada od 0,1 do 10 par. To bardzo mało: na losowo wybranym kwadracie 5 × 5 km może nie być ani jednej pary orlika, a na sąsiednim trzy. Przy tak rozproszonych gatunkach poradnik zaleca liczyć cały badany teren do kilkuset km², na przykład cały park narodowy albo cały obszar Natura 2000, bo przeliczanie wyników z małych powierzchni na całość daje duże błędy (s. 95–96).
Wyjątkiem jest myszołów, który lokalnie osiąga ponad 50–60 par na 100 km². Na terenach większych niż ok. 500 km² liczy się go na mniejszych powierzchniach próbnych, np. kwadratach 5 × 5 km, i przelicza na całość (s. 96).
Kategorie lęgowości
Każdą obserwację liczący od razu interpretuje i zapisuje w jednej z kategorii. Skala pochodzi od Postupalsky'ego (1974), zmodyfikowana przez Króla (1985), i dzieli się na gniazdowanie prawdopodobne i gniazdowanie pewne (tabela 5.7, s. 97):
| Kod | Co widzisz | Gniazdowanie |
|---|---|---|
| T | ślady ptaków w rewirze, np. pióra, choć ptaków ani gniazda nie widać | prawdopodobne |
| B | pojedynczy dorosły ptak w sezonie i siedlisku lęgowym, który zachowuje się terytorialnie: popisy w powietrzu, noszenie materiału albo pokarmu, niepokój | prawdopodobne |
| tB | dwa ptaki (albo więcej) zachowujące się terytorialnie, ale nie wiadomo, czy to para | prawdopodobne |
| P | para dorosłych: tokują, kopulują, przekazują sobie pokarm, razem bronią terytorium albo razem niepokoją się na widok człowieka | pewne |
| F | rodzina: młode tuż po wylocie, żebrzące albo karmione przez rodziców | pewne |
| ON | świeżo odnowione gniazdo, przy którym nie widać ptaków (trzeba mieć pewność, kto je odnowił) | pewne |
| ONB | pojedynczy terytorialny ptak przy odnowionym gnieździe | pewne |
| ONtB | dwa ptaki przy odnowionym gnieździe, nie wiadomo, czy para | pewne |
| ONP | para na odnowionym gnieździe albo tuż przy nim | pewne |
| ONi | ptak siedzi na gnieździe w pozycji wysiadywania | pewne |
| ONe | skorupy jaj pod gniazdem albo przy nim | pewne |
| ONy | młode w gnieździe albo jednoznaczne ślady, że z niego wyleciały | pewne |
Tabela w poradniku ma jeszcze kategorię ONl, gniazdo z ubitą wyściółką. Stwierdza się ją tylko po wejściu do gniazda, więc przy obserwacji z daleka jest nieprzydatna (s. 97).
Poradnik wymienia też kategorię „1 – nielęgowy” (s. 96). To ptak, który niczego nie pokazuje: przelatuje, nie krąży, nie tokuje. Zapisuje się go w notesie, ale rewiru z niego nie ma.
Trzy pułapki
Skala wygląda prosto, ale poradnik ostrzega przed błędami, które popełniają nawet doświadczeni obserwatorzy:
- Dwa samce to nie para. Popisy terytorialne dwóch samców na granicy rewirów łatwo wziąć za tok. Jeśli oba ptaki popisują się jednakowo energicznie, to raczej spotkanie sąsiadów niż para. W razie wątpliwości zapisuje się tB, a nie P (s. 97, 395).
- Jeden akrobata to jeszcze nie lęg. Toki w powietrzu robią też młode, niedojrzałe ptaki. O lęgu świadczy tokująca para; pojedynczy ptak, nawet najbardziej efektowny, daje najwyżej kategorię prawdopodobną (s. 94).
- Przelot nad lasem z gniazdem to nie ONB. Jeśli ptak stoi na odnowionym gnieździe, jest terytorialny bez dalszych dowodów. Jeśli tylko przelatuje nad lasem, w którym jest gniazdo, trzeba zobaczyć zachowanie z kategorii B; inaczej zapisuje się samo ON (s. 97).
U orlika krzykliwego dochodzi jeszcze jedna ostrożność: do Polski wracają też niedojrzałe orliki, więc pojedynczego orlika widzianego w sezonie nie uznaje się automatycznie za lęgowego. Dopiero ptak widywany w tym samym miejscu regularnie, przez cały sezon albo w kolejnych latach, wskazuje rewir (s. 392).
Wynik jako przedział
Rewir dostaje najwyższą kategorię, jaką uzyskał w sezonie: jeśli w kwietniu była tam para (P), a w lipcu pojedynczy ptak z pokarmem (B), rewir jest pewny. Na końcu sezonu liczy się rewiry każdego gatunku i podaje wynik jako przedział: dolna granica to rewiry z gniazdowaniem pewnym, górna to wszystkie, w których widziano terytorialne ptaki (s. 99). Do wskaźnika liczebności bierze się górną granicę.
Przykład: na powierzchni są trzy rewiry orlika, jeden pewny (para tokowała i wpadła do lasu) i dwa prawdopodobne (pojedyncze ptaki z pokarmem). Wynik brzmi: 1–3 pary. To nie jest niezdecydowanie, tylko uczciwy zapis tego, czego dowiedziałaś się w terenie.
Kategorie mają znaczenie tylko przy pełnym cenzusie, kiedy wynik podaje się jako przedział. Przy liczeniu indeksowym wystarczy liczba rewirów (s. 99).
Źródła
- P. Chylarecki, A. Sikora, Z. Cenian, T. Chodkiewicz (red.), Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, wyd. 2, GIOŚ, Warszawa 2015: rozdz. 2 (s. 20–22) i rozdział „Ptaki szponiaste Accipitriformes i sokołowe Falconiformes” (Z. Cenian, P. Mirski, s. 92–100); orlik krzykliwy (s. 389–396)
- S. Postupalsky, Raptor reproductive success: some problems with methods, criteria and terminology, Raptor Research Report 2, 1974 (za poradnikiem)
- Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): programy, metodyka i wyniki
Mini-quiz
- Co jest podstawową jednostką w monitoringu ptaków drapieżnych?
- Czym różni się cenzus od indeksu i dlaczego do monitoringu wystarczy indeks?
- Dwa orliki jednakowo energicznie robią ślizgi i pozorowane ataki. Jaka to kategoria?
- Rewir ma w sezonie obserwacje B, tB i P. Jaką kategorię dostaje?
- Jak zapisać wynik, jeśli na powierzchni są dwa rewiry pewne i trzy prawdopodobne?
Odpowiedzi
- Zajęte terytorium gniazdowe (stanowisko lęgowe), a nie osobnik.
- Cenzus liczy wszystkie rewiry, indeks tylko ich część, ale co roku tak samo. Monitoring pyta o zmiany, więc wystarczy wynik obciążony stałym błędem.
- tB: dwa ptaki, które nie muszą być parą; raczej dwa samce na granicy rewirów.
- P, najwyższą z kategorii, czyli gniazdowanie pewne.
- 2–5 par (rewirów).
Zobacz, posłuchaj, poczytaj
Myszołów Buteo buteo (ang. Common Buzzard)
| Cecha | Myszołów | Trzmielojad | Kurhannik |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | myszołowy | myszołowy | myszołowy |
| Skrzydła | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | długie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowa | dłuższe niż u myszołowa |
| Koniec skrzydła („palce”) | 5 | 5–6, dość krótkie | 5 |
| Ogon | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | dłuższy niż u myszołowa, boki zaokrąglone | średni, rudawy, prawie bez prążków |
| Głowa | duża, szyja krótka, słabo wystaje | mała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki) | jasna, wystaje jak u myszołowa |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płytkie V; często krąży | płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastyczne | wyraźniejsze V niż u myszołowa; często zawisa |
Trzmielojad Pernis apivorus
Kurhannik Buteo rufinus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Myszołów, otwiera się w nowej karcie
Orzeł przedni Aquila chrysaetos (ang. Golden Eagle)
| Cecha | Orzeł przedni | Orzeł iberyjski | Orzeł południowy |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły | orły | orły (średni orzeł) |
| Skrzydła | długie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S” | długie i szerokie, krawędzie równoległe | dość długie, węższe niż u innych orłów |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7 | 7 | 6 |
| Ogon | długi, zaokrąglony | średni, prosto ścięty | długi |
| Głowa | średnia, wystaje mniej niż u bielika | duża, wyraźnie wystaje | wystaje wyraźnie |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płytkie V | płasko | płasko; sylwetka trochę „jastrzębia” |
Orzeł iberyjski Aquila adalberti
Orzeł południowy Aquila fasciata
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Orzeł przedni, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Orzeł przedni, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Orzeł przedni, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Orzeł przedni, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Orzeł przedni, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Orzeł przedni, otwiera się w nowej karcie
Bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle)
| Cecha | Bielik | Orzeł przedni | Rybołów |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły | orły | rybołów |
| Skrzydła | bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi | długie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S” | bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7, głębokie | 7 | 4, długie |
| Ogon | krótki, klinowaty | długi, zaokrąglony | krótki, prosto ścięty |
| Głowa | ogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon | średnia, wystaje mniej niż u bielika | mała, wystaje |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko | płytkie V | skrzydła w „M” jak u mewy |
Orzeł przedni Aquila chrysaetos
Rybołów Pandion haliaetus
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Bielik, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Bielik, otwiera się w nowej karcie
Orlik krzykliwy Clanga pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)
| Cecha | Orlik krzykliwy | Myszołów | Orlik grubodzioby |
|---|---|---|---|
| Grupa sylwetki | orły (mały orzeł) | myszołowy | orły |
| Skrzydła | długie, prostokątne, średnio szerokie | średniej długości, szerokie, zaokrąglone | szersze i bardziej prostokątne niż u krzykliwego |
| Koniec skrzydła („palce”) | 7 | 5 | 7 |
| Ogon | krótki | krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz | krótki |
| Głowa | mała i wąska | duża, szyja krótka, słabo wystaje | masywniejsza niż u krzykliwego |
| Ułożenie skrzydeł i lot | płasko, z opuszczoną „ręką” | płytkie V; często krąży | „ręka” mocno opuszczona |
Myszołów Buteo buteo
Orlik grubodzioby Clanga clanga
- Filmy: jak rozpoznać (YouTube): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Filmy: w locie (YouTube): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Głosy (xeno-canto): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Więcej zdjęć (Wikimedia Commons): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Artykuł (Wikipedia, po angielsku): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie
- Obserwacje na mapie (iNaturalist): Orlik krzykliwy, otwiera się w nowej karcie